"Terra Teutonica 1360-1425"

living history community
Текущее время: 24-11, 22:21

Часовой пояс: UTC + 2 часа




Начать новую тему Ответить на тему  [ Сообщений: 98 ]  На страницу 1, 2, 3, 4  След.
Автор Сообщение
 Заголовок сообщения: Полезные ссылки-2 (ВКЛ, Русь)
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:28 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Фотобуклет Максима Станиславича. Кстьате мегапоцан реально по реконцу
http://photofile.name/users/semkov/?ord ... on=&page=5

Его же ЖЖ
http://ms-reenactor.livejournal.com/

ЖЖ Алрика
http://alryk79.livejournal.com/

ЖЖ Гедыгольда
http://gedygold.livejournal.com/

ЖЖ Имбы
http://imba0.livejournal.com/

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:31 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
М. Бережков- О торговле Руси с Ганзой до конца 15 века.
С. Петербург, 1879 г.
в JPG (281 стр.)
http://tinar.io.ua/album325373


Э. Р. Баграмов,
аспирант Института истории Академии наук Республики Татарстан
Синеводская битва и ее влияние на взаимоотношение Улуса Джучи и великого княжества Литовского
http://www.idmedina.ru/books/materials/?1479


Бохан Ю. Фартыфiкацыя ВКЛ
http://docs.google.com/View?id=dcgjdnpv_30dx9xx5gh

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:32 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Структура войска Великого княжества Литовского во второй половине ХІV – ХV вв.
http://bel-knight.com/library/viewarticle.php?article=7

Структура і прынцыпы камплектацыі войска Вялікага княства Літоўскага ў другой палове ХІV - ХV стст. адлюстраваны ў пісьмовых крыніцах таго часу вельмі цмяна. У прывілеі, выдадзеным Ягайлам пасля заключэння Крэўскай уніі, у 1387 г., агаворваецца, што ў выпадку ўварвання непрыяцеля ў землі дзяржавы яе насельніцтва прыцягваецца "ad insequutionem huiusmodi, quod Pogonia uulgo dictur, non solum armigeri, uerum etiam omnis masculus, cujuscunque status aut conditions extiterit, dum modo arma bellicosa gestare poterit, proficici teneatur". Слынны польскі даследчык Г.Лаўмяньскі атаесамляе згаданую "Пагоню" з паспалітым рушэннем, добра знаным як асноўная форма вайсковай арганізацыі Вялікага Княства ў ХVI ст. Аднак той факт, што ў ёй мусілі прымаць удзел не толькі "armigeri", але і ўсё мужчынскае насельніцтва, здольнае насіць зброю, а таксама надзвычай вузка акрэсленыя функцыі (пераследванне адступаючага ворага) прымушае разглядаць яе не як спосаб камплектавання войска ў сціслым разуменні гэтага слова, а як форму арганізацыі мірнага па-сутнасці насельніцтва, закліканага да падтрымання чыста вайсковых фармаванняў на этапе, калі разгром ворага быў, у асноўным, завершаны, альбо, прынамсі, было спынена яго прасоўванне ўглыб тэрыторыі. У іншых выпадках, пры вядзенні баявых дзеянняў на непрыяцельскіх землях, а тым больш у выпадку мабілізацыі ў масштабах усёй дзяржавы, падобная форма арганізацыі вайсковых сілаў наўрад ці была магчымай. Такім чынам, "Пагоня" хутчэй набліжалася не да паспалітага рушэння, а да т.зв. "абароны зямлі" (expeditio domestica, defensio terrae), добра вядомай, напрыклад, у Польшчы і сягаючай сваімі каранямі ў вельмі аддаленыя часы.

Са згаданага прывілея Ягайлы вынікае, што апалчэнцы, прымаўшыя ўдзел у "Пагоні", мусілі ўзбройвацца за свой кошт. Можна меркаваць, што тая частка гэтых апалчэнцаў, для якой ваенная служба з'яўлялася не асноўным заняткам, а хутчэй акцыяй надзвычайнай, выкарыстоўвала ўсе падручныя сродкі, прыдатныя ў той ці іншай ступені для ваенных мэтаў, у тым ліку не толькі зброю, але і адпаведныя прылады працы. Прынамсі ніякіх дакументаў, рэгламентаваўшых узбраенне непрафесійных удзельнікаў апалчэння, на сёнешні дзень не выяўлена. Можна таксама меркаваць, што большасць такіх імправізаваных ваяроў павінна было складаць пешую частку "Пагоні".

Пэўную глебу для разважанняў аб магчымасці прыцягнення насельніцтва, змабілізаванага ў рамках "Пагоні", да ўдзелу ў далёкіх доўгатэрміновых рэйдах, даюць звесткі аб грунвальдскай выправе Вітаўта. Паводле ўскосных дадзеных, у ёй прымала ўдзел як кавалерыя, так і пяхота. Так, комтур Рагнеты даносіў 27 лістапада 1409 г. маршалку Тэўтонскага ордэна, што вялікі князь загадаў кожнаму коннаму і пешаму ў рамках падрыхтоўкі да паходу мець свой правіянт; 18 снежня таго ж года комтур Астэродэ інфармаваў маршалка аб намерах Вітаўта і Ягайлы сабрацца ў Плоцку з конным і пешым войскам. Разам з тым, Длугаш, падрабязна апісваючы шыхтаванне вялікакняжацкага войска, характарызуе яго як выключна коннае. Адсюль вынікае, што пяхота, калі яна на самой справе была ў арміі Вітаўта пад Грунвальдам, не складала якой небудзь асобнай фармацыі, не знаходзілася ў баявых шыхтах, а значыць выконвала толькі дапаможныя функцыі, напрыклад па ахове абозу альбо па дабіванню і пераследванню ўжо разгромленага праціўніка, іначай кажучы такія, якія ўскладаліся на непрафесійных удзельнікаў "Пагоні". Паводле звестак таго ж Длугаша, спецыфічныя задачы выконвала пяхота пад час выправы Вітаўта на Ноўгарад у 1428 г. Каб забяспечыць войску магчымасць перасоўвання па балоцістай мясцовасці, вялікі князь выкарыстоўваў пехацінцаў (храніст называе лічбу ў 10000 чалавек) для пабудовы грэблі ў Чорным Лесе. Трэба, аднак, заўважыць, што ў абодвух выпадках узнікаюць вялікія сумненні ў магчымасці татальнай мабілізацыі ўсяго мужчынскага насельніцтва, у выніку якой краіна засталася б не толькі без абаронцаў на выпадак узнікнення пагрозы з іншага боку, але і папросту без рабочых рук. Таму з большай доляй верагоднасці можнп дапусціць зварот да абмежаванай мабілізацыі альбо да прыцягнення ў войска неваеннаабавязанага люду па-за рамкамі "Пагоні" і з вузка акрэсленымі задачамі, якія прадугледжвалі чыста дапаможна-тэхнічныя функцыі.

Як ужо адзначалася, аснову ўзброеных сілаў Вялікага княства Літоўскага, ці ўласна войска, складала кавалерыя. Нават калі дапусціць, што непрафесійныя ваяры маглі, раз-пораз выязджаць у "Пагоню" конна, то ўсё роўна давядзецца канстатаваць, што касцяк рэгулярнай конніцы дзяржавы фармаваўся за кошт асоб, для якіх вайсковая служба з'яўлялася прафесійным абавязкам. Апроч згаданых у прывілеі 1387 г. рыцараў-"armigeri", гэта былі і прадстаўнікі некаторых іншых сацыяльных слаёў, валодаўшых зямельнай маёмасцю на рыцарскім праве. У ХVI ст. яны мусілі служыць асабіста і выводзіць атрады-почты прапарцыянальна колькасці сялянскіх службаў, што меліся ў іх распараджэнні. Умовы адбывання вйсковай павіннасці ваенна-служылым сюдам раней, у другой палове ХIV-ХV ст., выглядаюць менш акрэсленымі, бо агульнадзяржаўных актаў, якія б яе рэгламентавалі, не было. Хутчэй за ўсё, нормы рыцарскай службы ў кожным канкрэтным выпадку залежалі ад двухбаковага пагаднення паміж сеньёрам і вассалам, тады як адзінай нормы ўвогуле не існавала. У большасці зямельных наданняў ХV ст. пытанне асабістага ўдзелу вассала ў вайсковых выправах сеньёра не закранаецца, альбо, што радзей, проста агаворваецца колькасць выстаўляемых ім ваяроў, хаця ў шэрагу выпадкаў можна здагадацца і аб службе ўласнай персонай. На жаль, недахоп інфармацыі не дазваляе дакладна сказаць, ці існаваў у Вялікім княстве Літоўскім падзел на паспалітае рушэнне (expeditio generales), куды ўладальнік зямлі мусіў ехаць асабіста, і выправу з маёнткаў, калі патрабавалася толькі выстаўленне адпаведнай колькасці ваяроў, як тое мела месца ў суседняй і саюзнай Польшчы. Уяўляецца, аднак, праўдападобным, што звычайнай была такая форма мабілізацыі, як паспалітае рушэнне, з патрабаваннем асабістай службы, тады як выстаўленне адных толькі почтаў практыкавалася, зноў жа ў складзе паспалітага рушэння, у досыць рэдкіх, выключных выпадках, напрыклад у выпадку старасці ці хваробы ваеннаабавязанай асаобы, знаходжання маёнткаў у руках удоў альбо духавенства і г.д. Прынамсі менавіта такая практыка фіксуецца нарматыўнымі актамі ўжо ў першай палове ХVI ст.

Надзвычай рэдка агаворваецца ў зямельных наданнях і характар узбраення, з якім неслася вайсковая служба. Апроч тых выпадкаў, калі яны абмяжоўваліся простым патрабаваннем служыць, без ніякіх іншых удакладненняў, тыповымі з'яўляюцца апеляцыі да традыцыі, г.зн. да нормаў службы, якія існавалі перад гэтым альбо да нормаў, што прымяняліся ў дачыненні іншых землеўладальнікаў. Разам з тым, шэраг узгадак аб падставовых прынцыпах рэгламентацыі ўзбраення ўжо ў другой палове ХІV - ХV ст. дазваляе заўважыць існаванне ў Вялікім княстве Літоўскім у гэты час двух асноўных катэгорый ваяроў. Так, Длугаш сцвярджае, што Ягайла ў 1383 г. здабываў Драгічын Надбужскі "cum triginta lanceis et sexaginta balistariis". Паказальным тут з'яўляецца не толькі перплічэнне капійнікаў і стральцоў, а менавіта арбалетчыкаў, але таксама іх прапорцыя - 1:2, якая, на думку многіх аўтараў, лічылася на Захадзе стандартнай. У рэальнасці падобная прапорцыя магла вытрымлівацца не заўсёды і ў польскім войску, напрыклад, на аднаго капійніка ў сяроднім прыпадала тры стральцы.

Суадносіны капійнікаў і стральцоў у сярэднявечных еўрапейскіх арміях былі цесна звязаны з камплектацыяй драбнейшых арганізацыйных адзінак у выглядзе т.зв. "кап'я", якое складалася з аднаго цяжэй узброенага рыцара, забяспечанага дрэўкавай зброяй і спецыялізаванага выключна ў рукапашным баі, а таксама некалькіх лягчэйшых стральцоў. Верагодна такія адзінкі, правобраз почтаў, вядомых у Вялікім княстве Літоўскім у ХVI ст., меў на ўвазе солтыс Жамойцкі, калі пісаў у 1409 г. Сунігайлу, старасце Ковенскаму, што ў яго адсутнасць у Жамойці ліцвіны аб'ездзілі гэты край, на той час падпарадкаваны крыжакам, уздоўж і ўпоперак - адны ў тры, а другія ў чатыры кані.

Нягледзячы на існаванне пэўных стандартаў у камплектацыі коп'яў, іх рэальны склад залежаў найперш ад фінансавых магчымасцяў землеўладальнікаў, прычым найменшая ўніфікацыя назіралася ў колькасці стральцоў. Сустракаліся таксама коп'і, складзеныя з адных капійнікаў без стральцоў альбо нават толькі са стральцоў, прычым у апошнім выпадку стасаванне тэрміну "кап'ё" выглядае вельмі ўмоўным і выступае, фактычна, толькі як даніна традыцыі. Падобная сітуацыя, як падаецца, мела месца і ў Вялікім княстве Літоўскім. Так, у 1424 г. Свідрыгайла, тады князь Чарнігаўскў, надаў нейкаму Максіму Драгасінавічу вёску Косава і іншыя ўладанні ў Снятынскай воласці з тым, каб ён мусіў "с того села служити к нашей потребизне копьем а двемя стрелци", г.зн. камплектным кап'ём. У той жа час у 1438 г. Геранім Стрэчэнавіч за атрыманыя ад Свідрыгайлы вёскі Белікоўцы і Слабодка ў Латычоўскім павеце абавязваўся служыць "с того именья копьем и где будет нам потребно". Ажно "двема копьи" мусіў адбываць на карысць Свідрыгайлы вайсковую павіннасць кухмістр Пётр Мышковіч, які ў тым жа годзе адрымаў грамату на вёскі Баршчоўку, Барок і Кандзітава ў Крамянецкім павеце. У 1445 г. той самы князь жалаваў шляхціцу Фёдару Жуку з братам вотчыну Рычагаў, "а с того нам имают служити и нашим наместником двума стрелцема на заволаную войну, яко инии земяне служат. У 1425 г. Вітаўт надаў нейкаму Пятру з Гумова вайтоўства Тыкоцінскае з патрабаваннем службы ад згаданага Пятра "et sui succesors ad omnes expeditiones generales cum uno balistario".

Коп'і-почты арганізоўваліся ў буйнейшыя атрады - харугвы, якія выступалі ў якасці асноўных арганізацыйна-тактычных адзінак войска Вялікага княства Літоўскага, так сама як і войскаў яго галоўнага саюзніка і галоўнага праціўніка - Польшчы і Тэўтонскага ордэна. У Грунвальдскай бітве ўдзельнічала 40 харугваў Вялікага Княства, з якіх Длугаш дакладна пералічвае 21. Харугвы арганізоўваліся паводле тэрытарыяльнага прызнака альбо выстаўляліся буйнейшымі землеўладальнікамі. Колькасны склад харугваў залежаў найперш, як можна меркаваць, ад мабілізацыйных магчымасцяў кожнага рэгіёна ці княскай вотчыны, хаця можна таксама дапусціць існаванне пэўнай стандартызацыі ў камплектаванні гэтых адзінак. Пра гэта сведчыць данясенне комтура Рагнеты комтуру Брандэнбурга і маршалку Ордэна напярэдадні грунвальдскай выправы (14 чэрвеня 1410 г.), у якім сцвярджаецца, што Вітаўт змабілізаваў на 5 тыдняў у Жамойці з кожнага краю па 300 чалавек, якія 13 чэрвеня ўжо рушылі ў паход. Не выключана, што падобная колькасць ваяроў з'яўлялася для харугваў ліцвінскага войска нормай.

Формай баявога шыхтавання кожнай харугвы з'яўлялася звужаная наперадзе калона - клін. Длугаш інфармуе, што пад час маршу саюзных войскаў да межаў Ордэна ў рамках Вялікай вайны, Вітаўт "Lithuanicum ordinat exercitum, et dividens illum vetusto patriae more per cuneos et turmas, in quolibet cuneo milites in equis humilioribus, aut parum bene armis vestitos, in medio constituit, quos alii in equitatu potiori et insigniter armati includebant. Cunei autem huiusmodi pressi et glomerati ordinum raritatem abhorrebant: unus taten cuneus ab altero per late patens ac distinctum spatium tendebatur... Hos tandem cuneos... quadraginta signis, quae banderia vocitamus, attribuit... . Падобная пабудова войска была добра вядомая ў некаторых краях тагачаснай Еўропы, у прыватнасці ў Германіі і Польшчы. Яе сутнасць заключалася ў размяшчэнні наперадзе калоны, а таксама, верагодна, па яе баках найбольш баяздольных у рукапашнай сутычцы рыцараў - капійнікаў, якія пракладалі дарогу ў непрыяцельскіх шыхтах і падтрымоўваліся стральцамі, страляўшымі з глыбіні калоны навесам, паверх галоў пярэдніх ліній.

Інфармацыя Длугаша аб размешчаных усярэдзіне ліцвінскіх кліноў недастаткова ўзброеных ваярах на горшых конях і атачаўшых іх рыцарах, забяспечаных добрымі коньмі і выдатным узбраеннем, а таксама звесткі, хаця і спарадычныя, аб існаванні ў Вялікім княстве Літоўскім капійнікаў і стральцоў дазваляюць дапусціць бытаванне тут цяжкой і лёгкай кавалерыі, якая адрознівалася не толькі наступальнай зброяй, але і комплексам ахоўных сродкаў і якасцю выкарыстоўваемых коней. Эліту войска ў такім разе мусілі б складаць цяжкаўзброеныя капійнікі на вынослівых конях і ў найбольш надзейным засцерагальным узбраенні, як тое мела месца на Захадзе. Разам з тым, як паказваюць даследванні апошняга часу, погляд на капійнікаў як на рыцараў, пагалоўна "закаваных у сталь", выглядае занадта спрошчаным; паміж гэтай катэгорыяй ваяроў і менш элітнымі стральцамі не існавала ў той час дакладнай мяжы ў плане выкарыстоўваемага ахоўнага ўзбраення, бо найлепш экіпіраваныя стральцы маглі набліжацца і гэтым сэнсе да некаторых не самых заможных капійнікаў, аснову баявога касцюма якіх складалі шлем і кальчуга, толькі часткова дапоўненыя пласцінавымі элементамі, у тым ліку дэталямі пакрыццяў рук і ног. Калі ж гаварыць пра войска Вялікага княства Літоўскага, то насычанасць яго ўзбраеннем была, як падаецца, яшчэ ніжэйшай, чым у бліжэйшых заходніх суседзяў гэтай дзяржавы, на што звярталі ўвагу сучаснікі. А.Надольскі, імкнучыся рэабілітаваць Вялікае Княства і абвергнуць сталае ўяўленне аб прымітыўнасці бытаваўшага тут узбраення, прапанаваў тэзіс аб яго "рускім", усходнееўрапейскім характары, за заходнееўрапейскі нічым не горшым, але толькі іншым, прыстасаваным да адметных геастратэгічных умоў.

З гэтым меркаваннем славутага польскага даследчыка можна пагадзіцца толькі з вельмі сур'ёзнымі агаворкамі. Несумненна, палажэнне аб значных уплывах рускага элемента на фармаванне агульнага аблічча ліцвінскага вайска немагчыма абвергнуць, асабліва прымаючы пад увагу тэрытарыяльную экспансію Вялікага княства Літоўскага на ўсход і ўключэнне вайсковых адзінак толькі што далучаных рускіх тэрыторый у вайсковую сістэму дзяржавы. Аднак у часы павелічэння тэрыторыі Вялікага Княства за кошт рускіх зямель шляхі ў эвалюцыі сродкаў вайны на захадзе і ўсходзе Еўропы яшчэ не паспелі кардынальна разыйсціся. На Русі досыць шырока выкарыстоўваліся колкавыя даспехі, у тым ліку кальчужныя нагавіцы, пласцінкавыя даспехі "на аснове" і раменнага мацавання, коп'і, арбалеты, шчыты, мячы і г.д., прычым варта падкрэсліць, што некаторыя віды ўзбраення, трактуемыя часам як тыпова "рускія", такія, напрыклад, як лямелярныя даспехі, былі добра вядомыя ў краях "лацінскай" Еўропы яшчэ ў канцы ХІV ст. Поўны пласцінавы даспех, які ў той час з'яўляўся найноўшым вынаходніцтвам заходняй платнерскай думкі, не атрымаў ва ўсходнерускіх княствах распаўсюджання, аднак і традыцыйныя сродкі аховы дазвалялі стварыць тут дастаткова манументальнае пакрыццё ваяроў, у дачыненні якіх дакументы канца ХІV ст. адзначалі: "От глав их и до ногу все железно". Верагодна атрады менавіта такіх байцоў акрэсляюцца ў творах Кулікоўскага цыкла як "каваная раць". Апроч таго, у гэтых творах узгадваюцца і элементы ўзбраення яўна заходняга паходжання - "суліцы нямецкія", "шаломы нямецкія", "корды ляцкія" і г.д. Нават калі дапусціць, што падобная зброя тычыцца перадусім ліцвінскіх атрадаў, прыведзеных на Кулікова поле Альгердавічамі, то і тады факт іх фіксацыі ўяўляецца вельмі паказальным, тым больш што Літва ў такім разе мусіла б выступаць як відавочны рэпрэзэнтант мілітарнай культуры Захаду.

Паміж іншым, гаворачы аб несумненных уплывах рускай вайсковай традыцыі на землях Вялікага княства Літоўскага, не варта іх занадта перабольшваць. Уяўляецца, што ў першую чаргу тут былі пашыраныя тыя элементы ўсходняга ўзбраення, у тым ліку, напэўна, не толькі рускага, якія па баявых якасцях набліжаліся да заходніх аналагаў - колкавыя і пласцінкавыя даспехі, адкрытыя шлемы-шаломы, абухова-ударная зброя і інш. Яны не толькі прыжыліся на мясцовай глебе, але ў шэрагу выпадкаў трансфармаваліся, з улікам адметных геастратэгічных варункаў, у самабытныя віды зброі. І "рускае", і "літоўскае" ўзбраенне, такое як спічастыя шлемы "spiczenghelme" i "pekilhube", шчыты-павезы альбо кароткія коп'і-суліцы не толькі даказала сваю эфектыўнасць у барацьбе з заходнім праціўнікам, але нават было ў шэрагу выпадкаў ім перанятае. Калі ж закрануць тэзіс аб перавазе ў ліцвінскім войску ў другой палове ХІV - першай палове ХV ст. тых усходніх відаў зброі, якія не мелі аналагаў на Захадзе, то ён уяўляецца хутчэй вынікам непаразумення. Гэта тычыцца, напрыклад, шабляў, якія і ў другой палове ХVІ ст., калі засваенне падобнай клінковай зброі праходзіла асабліва шпаркімі тэмпамі, прычым не толькі ў Вялікім Княстве, выразна дамінавалі толькі на поўдні дзяржавы. Прыярытэтнае выкарыстанне ў ліцвінскім войску мячоў, кордаў і цясакоў падцвярджаецца і археалагічнымі крыніцамі.

Няшмат можна сказаць аб працэнтных суадносінах у ліцвінскім войску лукаў і арбалетаў. Апошнія несумненна ўжываліся тут ужо ў другой палове ХІV ст. даволі шырока. Сярод найбольш яскравых прыкладаў іх выкарыстання трэба назваць бітвы на Сініх Водах і на Ворскле, а таксама выправу Ягайлы на Драгічын Надбужскі (1383 г.) Такім чынам, лук не з'яўляўся манапалістам сярод ручных відаў кідальнай зброі, хаця як важны элемент рускай вайсковай традыцыі мусіў прысутнічаць прынамсі на ўсходніх абшарах Вялікага Княства. Разам з тым, лук нельга лічыць зброяй выключна ўсходняй. Ён быў добра вядомы, у тым ліку і як кавалерыйская прылада, у розных краях "лацінскай" Еўропы, уключаючы бліжэйшых заходніх суседзяў Вялікага княства Літоўскага, хаця і не заўсёды з'яўляўся там падставовым відам зброі далёкага бою.

З улікам вышэйсказанага, традыцыйны набор узбраення ваяроў Вялікага княства Літоўскага тожна трактаваць як дастаткова еўрапейскі, хаця і архаічны з пункту гледжання найноўшых дасягненняў тагачаснай тэхнічнай думкі Захаду. Дадаўшы да гэтага спецыфічныя арганізацыйна-тактычныя прынцыпы, якія ляжалі ў аснове фармавання ліцвінскіх збройных сілаў, давядзецца прызнаць іх адметны характар у параўнанні з войскам Усходняй Русі. Вельмі паказальнай ў гэтым сэнсе з'яўляецца інфармацыя Патрыяршага альбо Ніканаўскага летапісу аб прыездзе на службу да вялікага князя маскоўскага ў 1435 г. Івана Бабы, "Дрютских князей, и той изрядив свой полк с копьи по-литовски". Калі б атрад згаданага князя нічым не адрозніваўся ад маскоўскіх вайсковых адзінак, то наўрад ці была б патрэба акцэнтаваць увагу на яго "літоўскасці". Цікава таксама, што летапісец падкрэслівае капійнічы характар палка (харугвы?) Бабы, уласцівы, як вядома, і для заходніх армій. Неясна, праўда, што дакладна тут маецца на ўвазе пад коп'ямі - драбнейшыя арганізацыйныя адзінкі ці спецыфічны від дрэўкавай зброі, але несумненна, што гаворка не ідзе пра тыповыя для балтаў кароткія вошчапы-суліцы, для акрэслення якіх на Русі ўжываўся асобны тэрмін.

У адрозненне ад зямель Маскоўскай Русі, якая не сутыкалася непасрэдна з войскамі "лацінскай" Еўропы, Вялікае княства Літоўскае мела з імі справу пастаянна, што не толькі патрабавала імкнення да пэўнага стандарту баявога рыштунка, але і стварала магчымасці для здабыцця заходняга ўзбраення ў выглядзе трафеяў.Добравядомым фактам з'яўляецца збядненне асартыменту крыжацкіх арсеналаў пасля Вялікай вайны, прычым зброя палеглых у Грунвальдскай бітве братоў Ордэна мусіла трапіць у рукі не толькі палякаў, але і падданых Вітаўта, якія пэўна ж мелі ў ёй не меншую патрэбу. Здабыванне сродкаў вядзення вайны ў якасці трафея мела месца і пасля бітвы пад Вількамірам у 1435 г., калі, па словах Длугаша, палякі і ліцвіны ўзбагаціліся зброяй і коньмі пераможаных прыхільнікаў Свідрыгайлы, сярод якіх былі, апроч русінаў і татараў, чэхі, сілезцы, інфлянцкія і прускія рыцары, а таксама наёмнікі з іншых краёў Еўропы.

Падобныя факты ўяўляюцца вельмі важнымі, паколькі яны сведчаць аб тым, што заходняе ўзбраенне не разглядалася ў Вялікім княстве Літоўскім як нешта чужароднае, абсалютна непрыймальнае як з пункту гледжання адметнай вайсковай традыцыі, так і па ідэалагічных меркаваннях. У сувязі з гэтым варта прывесці адваротныя прыклады, калі па прашэсці амаль ста год пасля Кулікоўскай бітвы, пад час якой рускія воі яшчэ не грэбавалі "чужынскай" зброяй, масквічы палілі баявы рыштунак наўгародцаў як непатрэбны трафей. Яшчэ больш красамоўным з'яўляецца кур'ёз, што адбыўся ў другой палове ХVI ст., пад час бітвы пад Чашнікамі ў 1564 г., калі войскі Вялікага княства Літоўскага перабілі маскоўскі атрад, які знаходзіўся на літоўскай службе, але змагаўся ў сваім нацыянальным узбраенні. З гэтай нагоды адзін з сучаснікаў не без з'едлівасці заўважыў: "каб тое прадбачылі няшчасныя, згадзіліся б хутчэй хоць на апрананне на спосаб бруншвіцкі, якога найбольш Масква ненавідзіць, чым загінуць ад сваіх, каторыя адзеннем прыведзеныя ў зман, за непрыяцеля іх палічылі".

Гатоўнасць войска Вялікага княства Літоўскага да запазычэння заходніх мадэляў узбраення яскрава праявілася таксама ў імпарце вайсковага рыштунку з Польшчы, які ў шырокіх масштабах разгарнуўся пасля заключэння Крэўскай уніі і знайшоў адлюстраванне ў нарратыўных крыніцах і рахунках польскага каралеўскага двару. У асобных выпадках польскія майстры імкнуліся патрапляць дастаткова спыцыфічным, арыентальным густам заказчыкаў, аднак у сваёй масе, як падаецца, пастаўлялася тыповае ўзбраенне, выкананае па заходняму зтандарту, асабліва ў выпадках высылкі буйных патрый зброі. Разам з тым, як сведчаць рахункі, далёка неваўсіх выпадках на землі Вялікага княства Літоўскага завозіліся выключна найноўшыя элементы ўзбраення, рэпрэзэнтаваўшыя апошнія дасягненні заходняй тэхнічнай думкі, такія, напрыклад, як пласцінавыя даспехі ці агняпальная зброя. Сярод пастаўляемай амуніцыі трапляліся і дастаткова шэраговыя рэчы - адкрытыя шлемы-шаломы альбо колкавыя панцыры, якія не былі нечым незвычайным і на ўсходнееўрапейскіх землях, прычым камплект набытага такім чынам асобнымі ліцвінамі ўзбраення мог быць даволі сціплым. Відавочна, што даўзбраенне вялікакняжацкага войска за кошт польскага імпарту мела на мэце не толькі забеспячэнне ваяроў Вялікага Княства перадавой еўрапейскай зброяй, але і задавальненне вострай патрэбы ў узбраенні наогул. Размова пра пастаўку вайсковага рыштунку з Польшчы ў Літву была б няпоўнай без узгадкі аб скарзе крыжакаў на Канстанцкім саборы ў1416 г., дзе якы жаліліся, што палякі адпраўляюць літоўцам, схізматыкам і ерэтыкам вайсковыя прылады, у тым ліку "armis, armigeris, instrumentis variis bellicis, studiosis artibus, artificibus, thoracibus, cassidibus, loricis, pixidibus, bombardis, equis, gladiis, bombardarum pulveribus, balistis, machinis" і г.д.

Высветліць, з якой інтэнсіўнасцю ішло насычэнне войска Вялікага княства Літоўскага заходняй зброяй, на сёнешні дзень не ўяўляецца магчымым. Мелі яе, відавочна, прадстаўнікі палітычнай эліты дзяржавы, аб чым сведчаць выявы на пячатках літоўскіх князёў канца ХІV - першай паловы ХV ст., дзе адлюстраваны, між іншым, пласцінавыя даспехі, шаломы-баскінеты, прылбіцы, конскія папоны-"кропежы". Ужо на Грунвальдскім полі ўзбраенне, аналагічнае заходняму не толькі па баявых якасцях, але і па знешнім выглядзе, не з'яўлялася ў харугвах Вітаўта, як падаецца, нечым выключна рэдкім. На гэта ўказвае адзін з эпізодаў бітвы, калі палякі нейкі час прымалі атакуючыя крыжацкія рэзервы за ліцвінаў, якія вярталіся на поле бою, і толькі нападзенне ордэнскага даводцы на Дабяслава Алясніцкага, выехаўшага яму насустрач, выявіла памылку. На ўзнікненне непаразумення ў дадзеным выпадку ў значнай меры паўплывала наяўнасць у крыжацкіх шыхтах вялікай колькасці лёгкіх коп'яў-суліц, аднак калі б іншае іх узбраенне, у тым ліку засцерагальнае, кардынальна адрознівалася ад таго, якое палякі разлічвалі знайсці ў атрадах Вітаўта, блытаніна наўрад ці была б магчымай. Таму можна дапусціць, што прынамсі першыя лініі харугваў Вялікага княства Літоўскага былі ў дастатковай ступені ўкамплектаваны першакласным еўрапейскім узбраеннем, што, між іншым, не супярэчыць і ўжо прыведзенаму вышэй апісанню Длугашам ліцвінскіх кліноў, у якіх найлепш узброеныя рыцары размяшчаліся наперадзе і, верагодна, па флангах.

Адметную частку войска Вялікага княства Літоўскага, прынамсі пачынаючы з часоў Вітаўта, складалі татары, без якіх не абыходзілася ніводная сур'ёзная экспедыцыя гэтага славутага вялікага князя. На жаль, крыніцы не даюць матэрыялу для рэканструкцыі ўзбраення і вайсковай манеры менавіта літоўскіх татараў, аднак, прымаючы пад увагу той факт, што яны на мяжы ХІV і ХV стст. толькі з'явіліся на абшарах Вялікага Княства і наўрад ці паспелі адразу ж адыйсці ад мілітарных традыцый сваіх качавых супляменнікаў, можна з дастатковай доляй верагоднасці апеляваць да адпаведных залатаардынскіх аналогій. Татарскае ўзбраенне ХІV-ХV стст. насёнешні дзень даволі добра вывучана, прычым даследванні абвяргаюць погляд на татарскіх ваяроў як на выключна лёгкіх коннікаў. Даказана, між іншым, што ў залежнасці ад сацыяльнай прыналежнасці і матэрыяльных магчымасцяў татары ўжывалі вельмі шырокі спектр узбраення, у тым ліку засцерагальнага, што дазваляе выдзеліць у іх асяроддзі лёгкую і цяжкую кавалерыю, хаця дакладную мяжу паміж першай і другой правесці цяжка. Да ахоўных сродкаў, вядомых татарам у другой палове ХІV-першай палове ХV ст., можна аднесці кальчугу, лямелярны і лямінарны даспехі, пласцінкі якіх вырабляліся як з жалеза, так і з цвёрдай скуры, камбінаваныя віды баявых пакрыццяў, у тым ліку колкава-пласцінкавыя, мяккія неметалічныя даспехі з лямцу, скуры ці тканіны, часам падбітыя металічнымі пласцінкамі, што набліжала іх да еўрапейскіх платаў. Бытавалі металічныя пакрыцці канечнасцяў і шчыты акруглай формы. Ілемы пераважна мелі сфераканічныя абрысы, хаця выкарыстоўваліся і нізкія яйкападобныя нагалоўі з кальчужнай аховай твару. Практыкавалася таксама пакрыццё даспехам баявых коней.

Асноўным відам наступальнага ўзбраення татараў з'яўляўся складаны лук, які мелі ўсе ваяры. Досыць шырока ўжываліся коп'і, асабліва цяжкаўзброенымі воямі, аднак капійнікаў у еўрапейскім разуменні гэтага слова татары не ведалі, паколькі спалучэнне дрэўкавай зброі з лукам сведчыць хутчэй не аб капійнічым, а аб універсальным характары ўзбрааення ўладальніка. Комплекс наступальных сродкаў дапаўняла клінковая зброя, у падаўляючай большасці шаблі, абухова-ударная зброя і арканы.

Такім чынам, можна дапусціць існаванне ў Вялікім княстве Літоўскім да сярэдзіны ХV ст. прынамсі трох відаў кавалерыі - капійнічай, стрэльчай і ўніверсальнай. Разам з тым, адсутнасць у большасці надаўчых актаў, рэгламентаваўшых умовы вайсковай службы, якога б то ні было акрэслення баявых сродкаў, якія павінен быў мець кожны канкрэтны прадстаўнік ваенна-служылага люду, стварала ўмовы для надзвычайнай стракатасці войска. Асабліва гэта тычыцца засцерагальнага ўзбраення, якое ніяк не рэгламентавалася. У выніку аўтаматычнае атаесамленне капійнікаў з цяжкаўзброенымі, а стральцоў - з лёгкаўзброенымі кавалерыстамі можа разглядацца толькі як даніна традыцыі.

У сярэдзіне ХV ст. у рэгламентацыі ўзбраення ваяроў Вялікага княства Літоўскага на першае месца выступае новы прынцып - характар засцерагальных сродкаў. Ужо ў 1448 г. у грамаце вялікага князя Казіміра Ягелончыка магілёўскім баярам Ільінічам, валодаўшым Семянчыньскай зямлёй, прадпісывалася: "Нехай они нам по тому служат, как из своее отчизны, доспехом". За дазвол нейкаму Андрэю Івашковічу купіць у 1487 г. сяло ў Смаленскім павеце Казімір патрабаваў: "нехай от тое селцо держит, а нам с того служит трема панцыры". Несці вялікаму князю службу "доспешную" абавязваўся за наданне яму ў 1494 г. сяла Залатовіч ў Смаленскім павеце пісар ваяводы Віленскага Сенка Цераховіч. У тым жа годзе намеснік Смаленскі Юры Глябовіч надаў смаленскаму ж баярыну Цішку Дукіну сяло Каханоўскае ў Еленскай воласці, з якога ішла "шчытная" служба. У 1495 г. быў выдадзены дазвол дваранам Яну Катовічу і Мікалаю Завішычу апекавацца маёнткамі сваіх будучых жонак, дачок Яна Мышковіча Яковіча, за што яны мусілі "с тых именей службу заступовати по осми коней у зброях". Годам пазней вялікі князь Аляксандр абавязваў служыць "доспехом, а конем" троцкага баярына Мікалая Яновіча і г.д.

Ва ўсіх прыведзеных выпадках "даспешная", "панцырная" і "шчытная" службы не з'яўляліся сінонімамі і абазначалі, відавочна, абсалютна розныя мадэлі адбывання вайсковай павіннасці. На гэта выразна ўказвае складзены ў канцы ХV ст. "рэестр смаленскіх князёў, баяраў і слуг", на жаль, не датаваны дакладна. Характар службы князёў і баяраў у гэтым дакуменце не ўдакладняецца, затое слугі падзяляюцца на тры вышэйзгаданыя катэгорыі. Так, сярод слугаў "Радщинского пути" пералічана 13 даспешных і 9 "шчытных", "Молоховского путя" - 8 "панцырных" і 16 "шчытных" слуг. "Слуги Светеславскии" неслі 14 "шчытных", 5 "панцырных" і 1 "даспешную" службу, "Мащинскии слуги" - 132 "панцырных" і 50 "шчытных" службаў і г.д.

Крытэрыі і прычыны выдзялення падобных катэгорый выглядаюць дастаткова зразумелымі. Рэгламентацыя засцерагальнага ўзбраення дазваляла вызначыць мінімальныя стандарты ў забеспячэнні ваяроў гэтым адным з найбольш каштоўных складнікаў баявога рыштунка і стварыць рэальныя грунты для падзелу кавалерыі на цяжкую і лёгкую. Аднак застаецца не да канца зразумелым, ці ўвязвалася рэгламентацыя засцерагальнага ўзбраення з характарам наступальнай зброі. Для высвятлення гэтага моманта можна звярнуцца да польскіх рэалій, а менавіта да распрацовак вядомага тэарэтыка арганізацыі войска Яна Астрарога. Падобны зварот тым больш апраўданы, што ў часы кіравання Казімірп Ягелончыка Польшча і Вялікае княства Літоўскае зноў аб'ядналіся пад уладай аднаго манарха, які пры раздаванні зямельнай маёмасці ў Літве мог агаворваць умовы вайсковай службы з улікам польскага вопыту, які пастаянна меў перад сабой. Паводле ўжо згаданых распрацовак Астрарога, зробленых ім, верагодна, у 1447-1454, альбо, што найпазней, у 1455-1460 гг., выдзялялася некалькі катэгорый збройных з дакладна акрэсленым комплексам наступальнага і засцерагальнага ўзбраення. Ён лічыў, што капійнік павінен мець поўны даспех (arma integra), паўкапійнік (semihastarius) - кальчугу, нагруднік, абойчык, рукавіцы і шлем (galea et loricam, thoracem et torquem, vulgariter oboyczyk, cum chyrothecis), стралец - шлем, панцыр і ручніцу ці арбалет з 20 балтамі (galeam, loricam et bombardam vel balistam cum viginti sagittis). Асобна вылучае Астрарог таксама т.зв. "фехтавальшчыкаў" (gladiator), комплекс узбраення якіх мусіў складацца са шлема, шчыта і мяча (galeam, scutum et ensem).

Пра надзённасць рэкамендацый Астрарога ва ўмовах настойлівай неабходнасці ў больш акрэсленай рэгламентацыі засцерагальнага ўзбраення сведчыць ўхвала аднаго з вялікапольскіх сеймікаў за 1458 г., якая абавязвала кожнага ўладальніка гадавога даходу ў 100 грывен выстаўляць на вайну аднаго капійніка ў поўным даспеху на добрым кані (hastarium in integris armis bene fulcitum in bonoequo) разам з двума коннымі стральцамі ў колкавых панцырах, абойчыках і шлемах (in loricis colleriis, galeis). Даход у 20 грывен прадугледжваў выстаўленне аднаго коннага стральца з арбалетам, у панцыры, абойчыку і шлеме, тады як асобы, якія не мелі даходаў з чыншу выпраўлялі з кожных 20 ланаў пехтура са шчытом, шлемам і кордам (cum clipeo, galea et cultro).

Такім чынам, сыходзячы з тэндэнцый па ўнармаванню вайсковай павіннасці на землях бліжэйшага суседа і саюзніка, у Вялікім княстве Літоўскім у другой палове ХV ст. пад "даспешнымі" варта разумець ранейшых капійнікаў, а пад "панцырнымі" -- стральцоў. На жаль, недахоп надаўчых актаў з разгорнутым апісаннем вайсковага рыштунка не дазваляе прывесці больш вычарпальную аргументацыю на карысць гэтага дапушчэння. Выключэнне складае наданне ў 1469 г. Якубам Неміровічам Шчытом вайтоўства ў сяле Баціковічы Бельскага павета ягонаму ддзяку Фёдару, за што апошні абавязваўся "с нами або нашими наследки на войну с кушею у панцерю з обсеичом и с прилбицою на нашей страве служити, ...на своем коне добром...". Калі ж гаварыць пра поўны даспех, то погляд на яго як на прыналежнасць капійніка замацаваўся настолькі стала, што ў дакументах Вялікага княства Літоўскага і Польшчы ён у канцы ХV ст. і пазней выступае пераважна як "капійнічы даспех". Такі даспех з'яўляўся найбольш манументальным відам пакрыцця цела, які ахоўваў рыцара з ног да галавы і не патрабаваў дадатковага засцерагальнага элемента ў выглядзе шчыта, рэкамендуемага Астрарогам для ўжывання найлягчэйшым вершнікам, а згаданай ухвалай вялікапольскага сейміка - увогуле пехацінцам. Разам з тым, як сведчаць польскія рэаліі, шчыты працягвалі бытаваць нават у асяроддзі лёгкіх капійнікаў. Так, паводле статута 1474 г., прадстаўнікі гэтай катэгорыі кавалерыстаў, не меўшыя сялян, павінны былі служыць "cum iopula, torace, clipeo et pileo, glyczam habeat, in equo". Мелі шчыты, раз-пораз, і польскія безпанцырныя стральцы. Таму можна меркаваць, што ў Вялікім княстве Літоўскім характар наступальнага ўзбраення "шчытных" таксама не быў ва ўсіх выпадках аднолькавы. На карысць гэтага сведчаць і мініяцюры Радзівілаўскага летапісу, дзе адлюстраваны самыя розныя варыянты спалучэнняў шчыта са сродкамі нападзення.

Нягледзячы на фіксацыю ў дакументах другой паловы ХV ст. катэгорый ваяроў, адметных па характару засцеоагальнага ўзбраення, большасць надаўчых актаў у вызначэнні нормаў вайсковай службы па-ранейшаму апелявала да традыцый, якія маглі быць трактаваныя досыць шырока. Выдзеліць усе магчымыя мадэлі ўзбраення, бытаваўшыя ў гэты час у Вялікім Княстве, не ўяўляецца магчымым, але верагодна, што сітуацыя тут у нечым нагадвала польскае паспалітае рушэнне, дзе пры існаванні ваяроў, забяспечаных дрэўкавай зброяй, зброяй далёкага бою, альбо толькі мячамі, налічвалася больш за дзесяць падвідаў кавалерыі, якія адрозніваліся найперш характарам ахоўных сродкаў, прычым некаторыя вершнікі не мелі іх зусім. Несумненна, што найлепш былі забяспечаны баявымі пакрыццямі цела заможныя феадалы і іх атрады. У якасці прыклада можна прывесці адлюстраваны ў Пскоўскім першым летапісе эпізод, звязаны з ад'ездам са Пскова ў 1460 г. літоўскага князя Аляксандра Чартарыйскага і "двора его кованой рати боевых людей 300 человек, оприч кошевых".

Пры ўсім тым, што прынцыпы, абумовіўшыя выдзяленне катэгорый ваяроў у другой палове ХV ст., не знайшлі адлюстравання ва ўсіх надаўчых актах гэтага часу, акцэнтаванне ўвагі на норме засцерагальнага ўзбраення вершнікаў лягло ў аснову нарматыўных патрабаванняў да вайсковага рыштунку ў пазнейшыя часы, калі рэгламентацыя баявых сродкаў замацоўвалася агульнадзяржаўнымі актамі.

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:32 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
http://bel-knight.com/library/viewarticle.php?article=9

Сферы использования наёмных солдатов в Великом княжестве Литовском в ХVІ в.

Фармаванне характару збройных сілаў Вялікага княства Літоўскага ў тым выглядзе, у якім яны пратрывалі да канца ХVІ ст., распачалося прынамсі з канца ХІV ст. Найбольш масавай і, як падаецца, архаічнай формай мабілізацыі з'яўлялася ў тыя часы так званая "Пагоня", узгаданая ў прывілеі Ягайлы, выдадзеным пасля заключэння Крэўскай уніі, у 1387 г. Паводле згаданага прывілея, ў выпадку ўварвання ворага ў межы дзяржавы для яго пераследвання прыцягваліся не толькі рыцарства, але і ўсё мужчынскае насельніцтва, здольнае насіць зброю.

Акрамя "Пагоні", у Вялікім Княстве меліся уласна вайсковыя фармаванні, менш шматлікія, але складзеныя з прафесійных ваяроў. Яны выступалі на вайну ў складзе феадальнага апалчэння - паспалітага рушэння (expeditio generalis), узгадкі аб якім у дакументах Вялікага княства Літоўскага датуюцца ўжо першай паловай ХV ст. Падставай камплектавання паспалітага рушэння было валоданне ваярамі земскімі маёнткамі з сялянамі.

Эвалюцыя вайсковай сістэмы Вялікага княства Літоўскага на працягу ХV - ХVІ ст. адбывалася пад моцным заходнім, найперш польскім ўплывам. Аднак у гэты час пазначыўся крызіс традыцыйнай формы фармавання войска, якой з'яўлялася паспалітае рушэнне. Ва ўмовах роста попыту ў найбольш развітых краінах Захаду попыту на сельскагаспадарчую прадукцыю, шляхта ўсё больш увагі звяртала не на свае вайсковыя абавязкі, а на павышэнне рэнтабельнасці маёнткаў і вываз збожжа за мяжу. Гэта абумовіла паступовы зварот у бок найманага войска, не такога шматлікага, як паспалітае рушэнне, але сталага, пастаянна гатовага да вядзення баявых дзеянняў. Сфера выкарыстання наёмных атрадаў у Вялікім княстве Літоўскім на працягу ХV - ХVІ стст. няўхільна пашыралася. Спачатку паслугі платных жаўнераў выкарыстоўваліся пераважна для правядзення кароткатэрміновых ваенных кампаній, хаця ўжо пад час княжання Вітаўта замежныя "госці" змагаліся не толькі ў адкрытым полі, але і баранілі замкі Вялікага Княства, а таксама ўдзельнічалі ў аблогах фартыфікацыйных аб'ектаў праціўніка. Перш за ўсё гэта тычыцца найманых пушкароў, аднак у ходзе рэйдаў ў непрыяцельскія землі да штурмаў варожых гарадоў, якія ляжалі на шляху войска, мусілі прыступаць усе яго ўдзельнікі, у тым ліку і замежныя дабраахвотнікі. Так, напрыклад, пад час выправы Вітаўта на Пскоў у 1426 г. у штурме Апочкі прымалі ўдзел палякі, чэхі валахі і татары.

Канчаткова накірункі выкарыстання "служэбных" сфармаваліся ў ХVІ ст. Па ранейшаму найбольш значнымі з іх заставаліся дзеянні ў адкрытым полі, аблога фартыфікацыйных аб'ектаў і гарнізонная служба. У выпадку патрэбы наёмныя арады маглі быць пасланы за мяжу для дапамогі саюзнікам. На Берасцейскім сойме 1544 г., напрыклад, Вялікае Княства абяцала паслаць палякам у выпадку небяспекі з боку Турцыі 4000 найманай конніцы на поўгады. Праўда, калі б "служэбныя" былі патрэбныя ў самім Вялікім княстве Літоўскім, яно абавязвалася выслаць замест жаўнераў грошы на іх наём. Апроч барацьбы са знешнім ворагам, наёмнікі маглі выкарыстоўвацца і для ліквідацыі ўнутраных канфліктаў. Так, у 1542 г. жаўнеры кіеўскай роты дапамагалі чаркаскаму старасце Тышкевічу супраць збунтаваўшыхся чаркасцаў.

Асобае месца сярод сфераў выкарыстання наёмных атрадаў у Вялікім Княстве займала гарнізонная служба. У ХVІ ст. яна паступова робіцца прэрагатывай жаўнераў, бо шляхта, арганізаваная ў паспалітае рушэнне, не жадала надоўга адрывацца ад гаспадарчых праблем ва ўласных маёнтках, ахвяруючы імі для працяглага "ляжання" ў замках. Таму выпадкі звяртанне жыхароў памежных гарадоў Вялікага Княства да вярхоўнай улады з просьбамі аб прысылцы наёмнікаў выглядаюць цалкам зразумелымі. Прыклдам, у 1545 г. жыхары Брацлава (Украіна) прасілі прыслаць "служэбных", матывуючы гэта тым, што ў іх адсутнасць прыходзяць татары і гобяць шкоды. Падобна і ў 1565 г. на Віленскім сойме па просьбе паслоў Віцебскага павета было станоўча вырашана пытанне аб пасылцы грошай на найм 2000 казакаў, верагодна для службы ў Віцебскім замку.

Больш ці менш працяглае "ляжанне" па замках было звязана з цэлым шэрагам праблем, звязаных з узаемаадносінамі з мясцовай адміністрацыяй, нясеннем каравульнай службы, папаўненнем парадзелага за досыць працяглы час службы склада рот, правядзеннем "служэбнымі" вольнага часу, іх пражываннем і г.д. Усе гэтыя пытанні неабходна было рэгламентаваць, што абілася ў адпаведных інструкцыях, што атрымоўвалі як ротмістры, так і прадстаўнікі мясцовай улады. Так, у 1551 г. Жыгімонт Аўгуст інфармаваў старасту Чаркаскага і Канеўскага Яна Хршчановіча аб прысылцы 100 "коней" Пятра Чапліча і 100 драбаў Пятра Разбіскага, "через которого особливыи листы наши до тебе есмо писати казали, яко ся ты маеш там ку тым лудем нашим пенежным заховати, которые листы кгды там до тебе принесены будуть, ты бы з них вырозумевши во всем ся к ним заховал водле науки и росказанья нашого, на тых листех наших до тебе о то писаных, тобе от нас даное".

Больш падрабязна абавязкі жаўнераў Пятра Разбіскага ўказаны ў лісце вялікага князя да Яна Хршчановіча за 21 кастрычніка таго ж года. Разбіскаму загадвалася "для лепшого безпеченства с тою ротою его со всими драбы служебными там в Черкасех не на месте, але в замку стояти и мешканье мети". Для гэтага патрабавалася, каб стараста "в том замку нашом домов, светлиц и городень половицу ему поступил, а в другой половицы замку сам мешкал". Замкавая брама мусіла мець два замкі, прычым ключ ад аднаго мусіў захоўвацца ў ротмістра, а другі - у старасты. Замыканне і адмыканне замкоў павінна было адбывацца ў прысутнасці як ротмістра, так і старасты ці яго намесніка. Тое ж самае тычылася і замкавага арсенала ("дел, гаковниц, пороху и свинцу и инших бронных стрельб замковых"), якія захоўваліся за двума замкамі, замыканымі ключамі абодвух асоб. Такім чынам, улада ў замку мусіла знаходзіцца адначасова і ў аднолькавай ступені ў руках старасты і ротмістра.

Асобны клопат старасты складала забеспячэнне Чаркаскага і Канеўскага замкаў "и городни каменьем и слоны и колодьем и иншими всякими речми, што ку обороне замковой прислушить", якое адбывалася не силами "служебных", а ўскладалася на мясцовых жыхароў.

Абавязкі чаркаскай роты па нясенню гарнізоннай службы ўдакладняе інвентар Чаркаскага замка за 1552 г. З яго вынікае, што на наёмнікаў ускладалася толькі старожа замку, тады як "старожу польную" выконвалі баяры і мяшчане. У Кіеўскім замку ў 1552 г., дзе таксама меліся дзве брамы, адна - "в моцы воеводиной, другая в ротмистровой, за ключами их", на жаўнераў ускладаліся абавязкі па вартаванню толькі адной з іх, тады як ваяводзіныя вароты вартавалі два вартаўнікі, найманыя за грошы мяшчан.

Апроч уласна вайсковай службы, "служэбныя" раз-пораз маглі прыцягвацца і да выканання дапаможных функцый. Цікавую інфармацыю пра нетрадыцыйнае выкарыстанне жаўнераў прыносіць інвентар Канеўскага замка за 1552 г. За дзесяць коп гр. яны ўзяліся выконваць земляныя работы - раскопваць вал каля замка.

Прыцягненне жаўнераў да выканання работ, не звязаных непасрэдна з іх вайсковай службай з'яўлялася справай нетыповай, звязанай хутчэй з надзвычайнымі сітуацыямі, аднак яна не была нечым выключна рэдкім. Прыкладам, сярод распараджэнняў Жыгімонта Аўгуста па мерапрыемствах, звязаных з адбудовай Брацлаўскага замка, накіраваных 30 чэрвеня 1552 г. маршалку зямлі Валынскай Канстанціну Астрожскаму, маецца адпаведнае месца, якое тычыцца "служэбных", якія прыкрывалі ўзвядзенне фартэцыі. "И будешь ли розумети роботников мало, тогды с тых же драбов, хто всхочет найматися ку роботе, платити им вели и к тому людей служебных з земли Волынское ужывай, от себе прозбами докладаючы, же и зиме там лежати будуть, поки аж замок заробиться". Тлумачучы прыцягненне наёмнікаў да будаўнічых работ іх тэрміновасцю, вялікі князь адначасова падкрэсліваў, што гэта не павінна стать нормай службы жаўнераў. А "в чом естли бы ся выстерегали, што бы повинность звыклую не пошло", маршалак мусіў даць "служэбным" адпаведны лист. У той жа час гаспадар спадзяецца, што ў жаўнераў на гэты конт не павінна быць апасенняў, бо каторыя з іх "пры зарубованью Жытомира с князем Янушом, бискупом виленским, были и помоч роботы для него чынили, тым в пошлину и в повинность того не почытано".

Акрамя таго, з адбудаваннем Брацлаўскага замка звязана яшчэ адна вартая ўвагі інфармацыя аб спецыфічных функцыях наёмнікаў. Маецца на ўвазе прысылка сюды з Кракава пушкара Валька (Валентага) і "теслей, копачов и иншых ремесников и потреб ку той роботе належачых". Усяго было 40 "теслей с ковалями", у тым ліку 4 майстры, а таксама 60 капачоў ("кграбаров"), 2 з якіх мелі статус майстроў. Апроч сваіх непасрэдных прафесійных абавязкаў, за што ім выплочвалася адпаведная заплата, "всим тым стома ремесником теслем и копачом" павінна было выплочвацца "на кождую особу за службу их драбскую, яко иншым драбом, по пяти золотых кусых, каждый золотый по двадцати и осми грошей полских", а яны "за то ручницы, брони повинни мети и варты стерегчы в окопе замку, яко прислуша на драба".

Яшчэ больш спецыфічныя функцыі ўскладаліся на пушкара, які кіраваў узвядзеннем Брацлаўскага замка ў цэлым. Для гэтага згаданы Валенты меў "науки, которым обычаем и шталтом а на яком местцы замок будовати маеть". Асобна пры Валентым знаходзілася 4 служэбнікі "ку послузе".

У цэлым жа служба пушкароў у розных замках магла мець свае нюансы. Усе яны мусілі выконваць свае непасрэдныя абавязкі - у выпадку патрэбы страляць з замкавых гармат. Сярод дадатковых функцый пушкароў інвентары сярэдзіны ХVІ ст. узгадваюць нагляд за замкавай зброяй і яе рамонт, выраб гармат, гакаўніц, ручніц і аркабузаў, а таксама пораха і снарадаў для зброі. У шэрагу выпадкаў на пушкароў ускладаліся нетрадыцыйныя задачы - дагляданне за ставамі, "латкамі замкавымі", гадзіннікамі на вежах і г.д. У асобных замках сітуацыя з пушкарамі была яўна незадавальняючай. Так, у 1552 г. у Чаркасах мелася "пушкары два, которым платять, ино один пьяница великий, а другий ничого не умееть".

Такім чынам, спектр задач, якія закліканы былі вырашаць наймныя жаўнеры, быў у ХVІ ст. даволі шырокі - ад змагання ў адкрытым полі і гарнізоннай службы да выканання паліцэйскіх функцый і правядзення фартыфікацыйных работ. Значная мабільнасць наёмнікаў, іх гатоўнасць, пры ўмове своечасовай аплаты, да доўгатэрміновай службы і выканання "непрэстыжных" функцый з'яўляліся важным станоўчым момантам, які быў належным чынам ацэнены - да канца разглядаемага стагоддзя наёмныя атрады робяцца ў Вялікім княстве Літоўскім галоўнай вайсковай сілай, на якую лёг асноўны цяжар правядзення вайсковых аперацый.

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:34 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Когдато было тут:
http://bel-knight.com/library/viewarticle.php?article=8

Спецыфика выделения категорий всадников в составе посполитого рушения Великого княжества Литовского в ХVІ в.

Першыя крокі ў плане рэгламентацыі ўзбраення ваяроў феадальнага апалчэння Вялікага княства Літоўскага - паспалітага рушэння былі зроблены даволі позна - у пачатку ХVІ ст. Да гэтага часу характар вайсковай службы вызначаўся канкрэтнымі надаўчымі актамі тым ці іншым асобам, хаця на працягу ХV ст. аснову выдзялення катэгорый ваяроў складаў падзел кавалерыі на капійнікаў, якія ў сярэднявечнай Еўропе звыкла ўспрымаліся як цяжкая конніца, і лягчэйшых стральцоў. На Навагрудскім сойме 1502 г. "король его милость Александр с прелаты и паны-радами своими то был установил, иж кождый князь и пан, и дворянин, и земянин мел з именя своего з десяти служоб пахолка у зброи на кони з древцем выправити...". Падобная ж мадэль узбраення была прапанавана ў 1511 г. Жыгімонтам Старым для Віленскага сойма 1512 г., з той толькі розніцай, што нарматыўны вершнік мусіў выстаўляцца не з дзесяці службаў, а з дзесяці дымоў, прычым удакладнялася, што "естли бы то всим вашой милости виделося трудно, ино бы з десяти служоб два молодцы - конно, збройно". Такім чынам, у якасці падставовай мадэлі паўнавартага вершніка быў выбраны цяжкаўзброены капійнік. Падобны выбар, як уяўляецца, з'явіўся вынікам агульнай тэндэнцыі да "манументалізацыі" кавалерыі, якая назіралася на працягу ўсяго папярэдняга стагоддзя. Працэс пашырэння пласцінавага даспеха, які, у прынцыпе, і акрэсляўся тэрмінам "зброя" у вузкім значэнні гэтага слова, праходзіў дастаткова шпаркімі тэмпамі, выцясняючы з ужытку традыцыйныя наборныя канструкцыі. Апошнія ўжо на пачатку ХVІ ст. фігуруюць вельмі рэдка і маюць, верагодна, пераважна ўсходняе паходжанне. Трохі часцей фіксуюцца пісьмовымі крыніцамі таксама арыентальныя цегіляі - ватаваныя кафтаны, шырока ўжываныя ў Маскоўскай дзяржаве, хаця па колькасці ўзгадак яны зноў жа саступаюць пласцінавым даспехам і панцырам.

Цяжка сказаць, наколькі дакладна вытрымліваліся нормы ўзбраення, вызначаныя на пачатку ХVІ ст., на практыцы. У той жа час "зброя" як вельмі распаўсюджаны від аховы цела фіксуецца ў дачыненні ваяроў самай рознай ступені заможнасці. Найчасцей, відавочна, можна было напаткаць яе ў атрадах багатых феадалаў. Так, у 1521 г. намеснік Троцкага ваяводы Тыкоцінскі Жынка "собравшис в немалом почте людей в зброях, с древци, с трубами" наехаў на маёнтак баярына Ганезскага. Аб узгадненні свайго засцерагальнага ўзбраення з нарматыўным прадстаўнікамі шэраговага рыцарства, але затое ў мэжах цэлых абласцей, сведчыць заява ейшышскіх баяраў Пронкавічаў, Станковічаў, Нарушэвічаў і Якубовічаў у 1515 г.: "на войну ходим во зброи, как и иншии бояре Ейшишски". Прыкладам нарматыўнай службы прадстаўнікоў ніжэйшага пласту ваенна-служылага люду можа служыць просьба кіеўляніна Лаўрына Станкевіча да Жыгімонта Старога ў 1514 г. аб вызваленні ягонага бацькі і братоў ад цягла. У якасці аргумента прыводзілася іх заможнасць і прыдатнасць да вайсковай службы. Вялікі князь задаволіў просьбу свайго васала пры ўмове, што "они мають нам с того службу земскую заступовати у трех зброях, и кони мають мети добрые и брони так достаточные, как и иншим подданым нашим - шляхте росказали есмо к службе нашой достаточне ся мети".

Разам з тым, пласцінавы даспех не ва ўсіх выпадках выступаў у сваім поўным, капійнічым варыянце. Бытавалі таксама аблегчаныя, некамплектныя ўзоры ў выглядзе т.зв. "зброй стрэльчых", прыстасаваных, як вынікае ўжо з самога тэрміну, для патрэб лягчэйшых стральцоў, ці нават толькі адныя кірасы. Сустракаюцца і выпадкі ўжывання назвы "зброя" ў дачыненні панцыраў, што стварае пэўную блытаніну ў высвятленні рэальнага характару засцерагальнага ўзбраення ў кожным канкрэтным выпадку. Можна са значнай доляй упэўненасці сцвярджаць, што спробы феадалаў Вялікага княства Літоўскага прадставіць у сваіх атрадах не самае дасканалае, а занчыць і дарагое ўзбраенне мелі месца не так ужо рэдка, паколькі назіраліся і больш яўныя парушэнні вайсковай дысцыпліны, калі асобныя рыцары, адзначыўшы пры войску сваю прысутнасць, "кони и зброи отсылають, а сами ся только у малом почте зоставують".

З улікам даволи шырокага трактавання тэрміна "зброя" на пачатку ХVІ ст. надзвычай цікавай уяўляецца каралеўская і соймавая ўстава за 1528 г. аб абароне земскай. Паводле гэтай уставы кожны феадал Вялікага княства Літоўскага быў павінен "с кождых осми служоб людей ставити пахолка, на добром кони, во зброи, з древом, с прапором, на котором бы был панцер, прылбица, меч або корд, сукня цветная, павеза и остроги две". Кідаецца ў вочы, што першая частка прыведзенай рэгламентацыі цалкам паўтарае рэгламентацыю Навагрудскага сойму 1502 г. Пералічаныя далей асобныя элементы ўзбраення, такія як панцыр, прылбіца, павеза і г.д. мусілі б у такім разе выступаць толькі ў якасці дапаўнення да асноўнага капійнічага рыштунку - поўнага пласцінавага даспеха і "дрэва". Аднак гэтаму супярэчаць нарматыўныя акты ўжо наступнага года, у якіх падобныя элементы разглядаюцца яўна як самадастатковыя. Так, земская ўхвала 1529 г. агаворвала, што "каждый маеть ставити с осми служоб людей своих пахолка доброго у сукни цветной, не в сермязе, на котором бы был панцер добрый, а прылбица, а меч, а павеза, а древцо с прапором цветным, а конь бы был под ним в четыре копы грошей". Аналагічны камплект вайсковага рыштунку падцвердзіў і І Статут Вялікага княства Літоўскага, які абавязваў ўсіх уладальнікаў васьмі сялянскіх службаў ставіць "пахолка на добром кони, штобы конь стоял за чторы копы грошей, а на нём бы, панцэр, прилбица а корд, павезка, а древце с прапорцом". Такім чынам, у канцы другога дзесяцігоддзя ХVІ ст. адбылася карэктыроўка нарматыўнага ўзбраення за кошт яго аблягчэння, хаця ўстава 1528 г. апелявала так ці іначай і да нормаў пачатку стагоддзя, а значыць прадугледжвала, хаця б ускосна, альтэрнатыўную магчымасць выстаўлення ваяроў у цяжкім капійнічым рыштунку.

Выглядае цалкам верагодным, што аблягчэнне эталоннага ўзбраення за кошт высоўвання на першы план панцыра замест масіўнага капійнічага даспеха было ў пэўнай ступені звязана з перанясеннем цяжара ваенных дзеянняў з захаду на ўсход дзяржавы, дзе ваярам Вялікага Княства давялося мець справу з лёгкім мабільным праціўнікам. У барацьбе з ім цяжкая кавалерыя была эфектыўнай толькі пад час лабавой атакі. Між тым арыентальная тактыка якраз і заключалася ва ўхіленні ад падобных атак пры аддаванні перавагі дыстанцыйнаму бою і вымотванню праціўніка. Цяжкі досвед ужо першых сутычак краінаў Ягелонскай кааліцыі з прадстаўнікамі ўсходняй мілітарнай традыцыі прымусіў звярнуцца да пошуку адэкватных мадэляў узбраення, прыдатных да вайны ў новых абставінах. Лічыцца, што распаўсюджанне ў Вялікім княстве Літоўскім і ў Польшчы кавалерыі, узброенай шчытамі і коп'ямі, вядзе свой пачатак ад сербска-венгерскай традыцыі, дзе ўжо ў другой палове ХV ст. шырока выкарыстоўваліся лёгкія вершнікі - гусары, якія выдатна зарэкамендавалі сябе ў змаганні з туркамі. Гусары, прынамсі на першым этапе свайго існавання, не мелі засцерагальнага ўзбраення, апроч спецыфічнай асіметрычнай тарчы. Галоўнымі элементамі наступальнага ўзбраення гусараў служылі пустацелае кап'ё з "куляй" замест шчытка і шабля.З'яўленне гусарыі ў Літве звычайна датуецца даследчыкамі пачаткам ХVІ ст. У хуткім часе гусарская мадэль узбраення робіцца тут адной з асноўных. Так, пасол германскага імператара Сігізмунд Герберштайн, апісваючы рэаліі першай паловы ХVІ ст., адзначаў, што ліцвіны ўзбройваюцца лукам, як татары, і кап'ём са шчытом, як венгры. У сярэдзіне гэтага стагоддзя тэрмін "гусарыя" ў дачыненні коннікаў, спалучаўшых шчыт і кап'ё, робіцца звычайным у Вялікім княстве Літоўскім.

Разам з тым, комплекс баявых сродкаў, вызначаны нарматыўнымі актамі 1528 і 1529 гг., можа атаесамляцца з класічным гусарскім толькі са значнай доляй умоўнасці. Так, замест характэрнай венгерскай тарчы ў якасці рэкамендуемага шчыта вызначалася традыцыйная павеза, а замест шаблі - меч альбо корд. Няма ніякіх падстаў, каб пад "дрэвам" разумець менавіта гусарскае кап'ё. Больш таго, у дакументах другой паловы ХVІ ст. гусарскі варыянт падобнай зброі часам акрэсляецца як "кап'ё", тады як сустракаецца інфармацыя аб "бруншвіцкіх дрэвах", відавочна не тоесных гусарскім. Назіраліся і выпадкі спалучэння шчыта з аблегчанай зброяй - рагацінамі і вошчапамі. Такім чынам, можна меркаваць, што мадэль узбраення, замацаваная Статутам 1529 г., выводзіцца не столькі з венгерскай традыцыі, колькі з мясцовых традыцый папярэдняга часу і набліжаецца да аблегчанай капійнічай мадэлі. Яна рэкамендавалася, напрыклад, польскім капійнікам, не меўшым сялян, паводле статута 1474 г. У гэтым сэнсе двусэнсоўнасць уставы 1528 г., дзе былі адлюстраваны ажно дзве мадэлі ўзбраення, выглядае даволі лагічна; у абодвех выпадках мог прадугледжвацца капійнік - цяжкі і лёгкі, прычым рыштунак апошняга ўяўляў мінімум, невытрымліванне якога было раўназначным парушэнню статутных нормаў.

Аб тым, што нарматыўныя акты Вялікага Княства не азначалі пераходу да поўнай уніфікацыі ўзбраення, сведчыць значная разнастайнасць як наступальных, так і засцерагальных сродкаў, якая мела месца ў рэальным жыцці. Вышэй ужо згадвалася выдзяленне Герберштайнам прынамсі двух мадэляў у ліцвінскім войску, якія ён параўноўвае з венгерскай і татарскай. Адсюль вынікае, што ў Вялікім княстве Літоўскім кавалерыя па-ранейшаму падзялялася на капійнічую і стрэльчую, хаця на першае месца сярод зброі далёкага бою выходзіць лук. Аднак і ўзбраенне рыцарства, забяспечанага дрэўкавай зброяй, было далёка не аднастайным. На гэта ўказваюць попісы ліцвінскіх почтаў у складзе польскіх наёмных рот першай паловы ХVІ ст. Апроч рыштунка, аналагічнага статутнаму, тут прадстаўлены капійнічыя і стрэльчыя даспехі, кірасы, а таксама пласцінкава-колкавыя бехцеры. На жаль, сродкі нападзення фіксуюцца ў гэтых попісах толькі фрагментарна (верагодна гэта даніна традыцыі яшчэ другой паловы ХV ст., паводле якой наяўнасць засцерагальных сродкаў пэўнага тыпу прадугледжвала адпаведнае наступальнае ўзбраенне), таму можна меркаваць, што ўладальнікі аблегчаных варыянтаў аховы цела, калі няма непасрэднага ўказання на забеспячэнне іх коп'ямі, маглі быць узброены зброяй далёкага бою.

У камплектацыі почтаў выдзяляецца некалькі варыянтаў. У шэрагу выпадкаў яны мелі структуру, набліжаную да класічнага "кап'я" ранейшых часоў і складаліся з аднаго цяжкога капійніка, найчасцей самога даводцы атрада, а таксама некалькіх лягчэйшых вершнікаў, прычым даводца, як правіла, меў яшчэ і запаснога каня. Такую камплектацыю мелі атрады Гераніма Нарбута (1540 г., рота Георгія Язлавецкага, 1 капійнічы даспех і 6 кірас), Петруся Палубінскага (1540 г., рота Якуба Сецыгнёўскага, 1 капійнічы і 2 стрэльчыя даспехі, 4 кірасы), Яна Завішы (1540 г., рота Яна Старахоўскага, 1 капійнічы і 1 стрэльчы даспех, 3 кірасы, прычым адзін з уладальнікаў кірас меў ручніцу) і Мікалая Збаражскага (1543 г., рота Станіслава Нагорскага, 1 капійнічы даспех і 5 кірас). З пэўнай доляй умоўнасці сюды ж можна залічыць почат Станіслава Жалуда (1543 г., рота Пракопа Сеняўскага), дзе на трох вершнікаў, забяспечаных стрэльчымі даспехамі і, верагодна, зброяй далёкага бою, прыпадаў адзін кавалерыст, прычым шэраговы пахолак, узброены панцырам, прылбіцай, тарчай і дрэвам (п.п.т.д.)

Да наступнай групы належаць почты, складзеныя з кавалерыстаў у прыблізна аднолькавым, лёгкакапійнічым (гусарскім) рыштунку. Гэта атрады Аляксандра Палубенскага (1542 г., рота Яна Мадалянскага, 7 п.п.т.д.), Андрэя Нарбута (1548 г., рота Мацея Влодэка, 1 кіраса т.д., 2 кіраса п.т.д., 2 п.п.т.д.) і Станіслава Нарбута (1549 г., рота Аляксандра Сеняўскага, 4 п.п.т.д., 1 кіраса п.т.д.) Спецыфічную структуру меў почат Херубіна Вайновіча (1531 г., рота Лаўра Цёлка), куды ўваходзіла 5 пахолкаў, узброеных кірасамі, прылбіцамі, тарчамі і дрэвамі, а таксама 3 ваяры, рыштунак якіх упісваўся ў нарматыўную формулу п.п.т.д., тады як сам даводца дапаўняў капійнічы даспех і, як можна меркаваць, дрэва, панцырам і ручніцай.

Сустракаліся таксама почты, у якіх усе камбатанты належалі да гусарскай мадэлі, апроч самога даводцы, забяспечанага лягчэйшым узбраеннем. У гэтую групу можна залічыць атрады Мікалая Збаражскага (1536 г., рота Пракопа Сеняўскага, 1 бехцер, 1 бехцер п.п.т.д., 4 п.п.т.д., 2 т.д., 1 п.т. рагаціна, ручніца) і нейкага Казачка з Брацлава (1540 г., рота Бернарда Прэтвіча, 1 п.п., 4 п.п.т.д.)

І, нарэшце, у некаторых атрадах налічвалася па некалькі камбатантаў з розным узбраеннем, у суадносінах якіх цяжка заўважыць якую-небудзь сістэму. У якасці прыклада можна прывесці почты Мікалая Завішы (1528 г., рота Пятра Марціноўскага, 1 стрэльчы даспех, 1панцыр, тарча, ручніца, 1 кіраса, прылбіца, дрэва, 1 п.п.т.д.), Андрэя Збаражскага (1528 г., рота Яна Мялецкага, 1 бехцер, 1 бехцер, шалом, 1 бехцер, шалом, сагайдак, 1 бехцер, тарча, сагайдак, 1 бехцер, шалом, т.д., 1 п.п. сагайдак, 1 п.т.д. сагайдак, 2 п.п.т.д. сагайдак), Георгія Збаражскага (1542 г., рота Венцлава Влодэка, 3 п.п.т.д., 3 кірасы) і Рыгора Кіеўляніна (1542 г., рота Камянецкага, 1 панцыр, 1 бехцер, 3 п.п.т.д.)

Варта агаварыцца, што мадэлі ўзбраення, прадстаўленыя ў апісаных вышэй почтах, могуць лічыцца тыповымі для войска Вялікага княства Літоўскага толькі з пэўнымі агаворкамі. Па-першае, на іх кшталт маглі аказаць некаторы ўплыў агульныя патрабаванні па арганізацыі і забеспячэнню польскіх наёмных рот, асабліва калі феадалы з'яўляліся прафесійнымі наёмнікамі і іх прысутнасць тут не выступае ў выглядзе разавай акцыі. Па-другое, нават калі дапусціць (а для гэтага ёсць усе падставы), што асобы, не звязаныя са сталым наймам і служыўшыя ў польскім войску не столькі дзеля грашовых выплат, колькі па прычыне авантурных рысаў характару ці жадання дагадзіць манарху, уступалі ў шэрагі наёмнікаў з тымі ж атрадамі і ў тым самым узбраенні, якія яны выстаўлялі ў паспалітае рушэнне, то і тады яны могуць разглядацца як рэпрэзэнтанты толькі эліты ваенна-служылага люду Вялікага княства Літоўскага, здатнай выводзіць на вайну цэлыя падраздзяленні добра экіпіраваных пахолкаў. Між тым існавала значная колькасць феадалаў са значна сціплейшымі магчымасцямі, якія не валодалі нариатыўнымі васмю службамі і таму не маглі прадставіць нават аднаго паўнавартага ваяра, узброенага так, як тое прадугледжваў Статут. У дачыненні падобнага рыцарства ў Статуце мелася агаворка, што яны павінны служыць паводле сваёй магчымасці.

Рэальны стан узбраення ніжэйшых пластоў ваеннаабавязанага насельніцтва ілюструе попіс шэрагу харугваў паспалітага рушэння, зроблены, праўдападобна, у 1563 г., з якіх найбольшай паўнатой выдзяляюцца рэестры рыцарства Астрынскай, Васілішскай і Медніцкай валасцей. Металічнае пакрыццё цела, пазначанае ў тэксце тэрмінамі "збройна", "у зброі", "у пляхах" і "у панцыры" мелі тут менш за палову ўсіх ваяроў. Апроч таго, некаторыя воі папісаліся ў неметалічных "кабатах". У часткі ваяроў, забяспечаных металічным засцерагальным узбраеннем, не фіксуецца ніякага іншага рыштунку. Гэта, па аналогіі з попісамі польскіх наёмных рот, можна было б трактаваць у тым сэнсе, што наступальнае ўзбраенне разглядалася ў дачыненні такіх камбатантаў як нешта само сабой зразумелае і таму не вартае спецыяльнай анатацыі. Аднак у шэрагу выпадкаў дастаткова падрабязна распісываецца поўная экіпіроўка, якая сведчыць аб рознай ступені яе камплектацыі. Некаторыя ваяры, апроч металічнага засцерагальнага ўзбраення, мелі шчыты, абазначаныя рознымі тэрмінамі і, верагодна, розных тыпаў ("шчыт", "павеза", "тарча"), а таксама коп'і двух відаў (дрэвы альбо рагаціны), што максімальна набліжала іх рыштунак да статутнага. Асобныя ж вершнікі спалучалі панцыры толькі з дрэўкавай зброяй ці нават толькі са шчытом. Таму не выключана, што ў рэальнасці маглі назірацца выпадкі, калі асартымент наступальнай зброі ўладальнікаў металічных ахоўных сродкаў абмяжоўваўся клінковай зброяй альбо ўвогуле раўняўся нулю.

На гэта ўскосна ўказвае апісанне рыштунку тых асоб, якія не валодалі металічнымі даспехамі. У асяроддзі такіх ваяроў выдзяляюцца тры асноўныя групы, якія можна ўмоўна залічыць да "капійнікаў", "стральцоў" і ўладальнікаў толькі клінковай зброі. "Капійнікі" складалі найбольш шматлікую групу і выступалі ў трох мадыфікацыях. Да гусарскай мадэлі набліжаліся тыя з іх, якія спалучылі "шчыт" альбо павезу з рагацінай ці дрэвам. Вельмі шырока былі прадстаўлены мінімальна ўзброеныя ваяры, забяспечаныя толькі рагацінамі ці дрэвамі. Радзей фіксуюцца ўладальнікі дрэўкавай зброі, меўшыя дадаткова меч альбо корд. Стральцы (лучнікі) мелі сагайдак з мячом ці толькі сагайдак. Асноўнай зброяй камбатантаў, узброеных толькі клінковай зброяй, з'яўляўся меч ці корд; спалучэнне клінковай зброі са шчытом выступае як выключэнне. Апроч таго, у попісе фігуруюць ваяры без ніякіх наступальных сродкаў, узброеныя толькі шчытом альбо нават без яго, г.зн. "нисчим". Асобныя прадстаўнікі такога ўбогага "рыцарства" з'явіліся на попіс пеша.

Як сведчаць пісьмовыя крыніцы другой паловы ХVІ ст., у Вялікім княстве Літоўскім не толькі існавалі розныя мадэлі ўзбраення кавалерыстаў, але некаторыя з іх нават мелі спецыяльныя акрэсленні. Так, у складзе ліцвінскіх почтаў, якія рушылі з каралём Жыгімонтам 16 ліпеня 1551 г. да Інфлянтаў, ваявода Віленскі выстаўляў 400 гусараў і 200 "бруншвікаў", ваявода Троцкі - 400 гусараў і 250 казакаў і г.д. Падобныя ж катэгорыі ваяроў узгадваюцца і ў попісах паспалітага рушэння 1565 і 1567 гг. Апроч таго, тут фіксуецца яшчэ адна катэгорыя, а менавіта "кашубы". Адметнасць узбраення конникаў, называемых "гусарамі", складала спалучэнне шчыта з дрэвам. Так, на попіс 1567 г. ваявода Менскі Гаўрыла Іванавіч Гарнастай ставіў "коней сорок деветь по-гусарску - пнцри, пр., тар., древца"; таксама "по гусарску - збройно пнц., при., тар., древ," выставіў на попіс 76 пахолкаў князь Леў Сендзюшкавіч Кашырскі. Аналагічны рыштунак пазначаецца як гусарскі ў почтах пана Матуша Нарбута, пана Юрыя Ільініча, графа на Міры, пана Стэфана Роскага, пана Бенедыкта Юрагі, пана Паўла Падарэўскага, пана Аляксандра Багданавіча Сямашкі і інш. Гэты тып кавалерыі непасрэдна звязаны з мадэллю, агаворанай яшчэ ў Статуце 1529 г., якая прадугледжвала, як ужо адзначалася, лёгкага капійніка. Стасаванне ў дачыненні яго тэрміна "гусар" абумоўлівалася, па ўсёй верагоднасці, не толькі набліжанасцю спалучэння шчыта з кап'ём да венгерскай традыцыі, але і паступовай трансфармацыяй узбраення на венгерскі лад. Так, у попісах 1565 і1567 гг. не сустракаюцца характэрныя для папярэдніх часоў павезы (якія, зрэшты, маглі выступаць пад абагульняючым тэрмінам "тарча"), у якасці клінковай зброі ўсё часцей фіксуецца шабля, а тыповыя для сталага этапу венгерскай гусарыі шышакі выходзяць на другое месца па папулярнасці сярод баявых нагалоўяў.

Падставовай рысай выдзялення ў асобную катэгорыю ваяроў, узброеных "па-казацку", была наяўнасць лука, які мог дапаўняцца дрэўкавай зброяй у выглядзе рагаціны ці вошчапа. Так, у 80-ці конным почце, які выставіў на попіс 1567 г. князь Андрэй Цімафеевіч Капуста, кашталян Браслаўскі, палова пахолкаў была ўзброена па-гусарску, "а половица по козацку - з согайдаки, з рогатинами; вси збройно - пнцри, пр., тарчи". У тым жа годзе пан Ян Гайка, кашталян Берасцейскі, "ставил сто по козацку збройно - пнцри, пр., согай., сабли, рогати.", пан Мікалай Дарагастайскі, стольнік гаспадарскі, -- "по козацку коней осм - з согай., з рогат.", пан Кацэўскі, кухмістр каралеўскі, -- "коней шесть по казацку - пнцр., при., согай., шабля, рогати." і г.д.

Практыка спалучэння сагайдака з рагацінай парадзіла досыць паспешлівыя высновы асобных аўтараў аб камплекце лука і дрэўкавай зброі як аб абавязковым і нават больш таго, арыгінальным рыштунку казакаў, які нібыта з'явіўся сімбіёзам татарскіх мілітарных традыцый з рускімі (усходнеславянскімі). На самой справе крыніцы не даюць ніякіх падстаў для такіх меркаванняў. Па-першае, той жа попіс 1567 г. прыносіць прыклады акрэслення як "казацкі" і такога рыштунка, у якім дрэўкавая зброя адсутнічае. Так, Юры Васільевіч Тышкевіч, ваявода Берасцейскі, выстаўляў "по козацку з согайдаки збройно коней 12", князь Андрэй Міхайлавіч Курбскі - "по козацку коней сто - з согай. А з саб.". Князь Андрэй Капуста, апроч казакаў з рагацінамі, ставіў на попіс з двух "от пана Ильинича заставленых" сёл у Берасцейскім павеце "коней 5 по казацку - пнцри, пр., сагай., сабли". Такім чынам, казацкая кавалерыя выступае тут у двух мадыфікацыях - як стрэльчая і як універсальная, што можна было заўважыць у татарскай конніцы яшчэ ў ХІV - ХV стст. У сувязі з гэтым можна меркаваць, што казацкі рыштунак быў звязаны менавіта з татарскай традыцыяй, тым больш што і тэрмін "казак", і сама традыцыя "казакавання", ды і першыя казакі на землях Вялікага княства Літоўскага знаходзіліся з татарамі ў самай цеснай сувязі.

Як ні парадаксальна, самі літоўскія татары ў ХVІ ст. настолькі паспелі ўжыцца ў мясцовыя ўмовы, што не заўсёды былі рэпрэзэнтантамі нацыянальнай мадэлі ўзбраення. Яшчэ ў 1534 г. ваяры харугвы Ахмета Улана мелі даволі тыповы рыштунак, які складаўся з сагайдака і шаблі, але ўжо попіс 1565 г. фіксуе значную стракатасць ва ўзбраенні татараў, якія, апроч камплектаў, аналагічных казацкім, маглі мець толькі ручніцы, вошчапы альбо корды; у гэтым сэнсе яны нічым не адрозніваліся ад іншай шэраговай шляхты Вялікага Княства. Адступленні ад традыцыйнай мадэлі ўзбраення ў асяроддзі татараў фіксуе і попіс 1567 г.

Відавочна мясцовыя карані мела мадэль узбраення "па-кашубску", якая ў якасці асноўнай наступальнай зброі прадугледжвала рагаціну ці вошчап. Так, на попіс 1567 г. пан Станіслаў Нарушэвіч, цівун Віленскі, выстаўляў "по-гусарску коней сорок с тарчи, з древцы, а по кашубску коней десять з рогати.; вси збройно - пнцри, при.", а пан Станіслаў Мікалаевіч Нарбут, ваявода Падляшскі, -- "коней шестнадцать по кашубску - пнцри, при., рогати." Як сведчыць попіс, ваяры, асноўнай наступальнай прыладай якіх з'яўлялася аблегчаная дрэўкавая зброя, былі прадстаўлены на ўсёй тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага, аднак найбольш папулярнай была падобная мадэль у жамойцкіх харугвах. Гэта цалкам стасуецца з інфармацыяй Герберштайна аб тым, што жамойты на вайне карысталіся галоўным чынам кароткімі вошчапамі, якія ён параўноўвае з паляўнічымі. Можна таксама ўзгадаць, што кароткія вошчапы-суліцы лічыліся традыцыйнай зброяй літоўскіх ваяроў і ў больш раннія часы, у ХІV - пачатку ХV ст.

Цяжэй вызначыць асаблівасці рыштунку рыцарства, узброенага "па-бруншвіцку". Як правіла, крыніцы абмяжоўваюцца ўзгадкамі аб існаванні падобнай мадэлі, не расшыфроўваючы яе. Напрыклад, у попісе 1567 г. узгадваецца жамойцкі пан Мікалай Станкевіч, які "оказал конно, збройно по гусарску коней 17, а по броншвицку коней 10". У польскай літаратуры існуе меркаванне, што "па-бруншвіцку" узбройваліся экіпіраваныя на заходні лад райтары ці аркабузеры, забяспечаныя ручной агняпальнай зброяй. Здавалася б, гэта меркаванне падцвярджаецца апісаннем почту пана Багдана Стэцкевіча, старасты Кокенгаўзенскага, які ў 1567 г. уключаў 12 кавалерыстаў "з аркабузы по немецку". Аднак з ім не стасуецца рэестр атрада князя Андрэя Курбскага, выставіўшага ў тым самым годзе , між іншым, "по гусарску а по немецку коней осмдесят с тар., з древ." Калі ў дадзеным месцы тэксту не мае месца якая-небудзь недакладнасць, то і ваяры, узброеныя па-гусарску, і выршнікі, экіпіраваныя па-нямецку валодалі шчытамі і коп'ямі, хаця, можа быць, розных мадыфікацый. Самае месца нагадаць, што ў Вялікім Княстве ў другой палове ХVІ ст. вылі вядомыя як гусарскія, так і "бруншвіцкія" дрэвы. Нельга таксама цалкам выключыць магчымасці спалучэння ў "нямецкім" рыштунку дрэўкавай зброі з агняпальнай.

Як бачна, у аснове выдзялення вышэйназваных катэгорый ваяроў ляжаў характар наступальных сродкаў; засцерагальнае ўзбраенне калі і прымалася пад увагу, то мела другараднае значэнне.Прынамсі кожная катэгорыя вершнікаў магла ўжываць розныя віды аховы тулава - "зброі бляхавыя", панцыры, неметалічныя даспехі ці не ўжываць наогул ніякага баявога пакрыцця цела. Гэта выдатна ілюструе ўсё той жа попіс 1567 г. Так, пан Станіслаў Неміра выслаў на яго 48 коннікаў у панцырах, "зброях бляхавых", прылбіцах, з тарчамі і дрэвамі. У той жа час Мікалай Адамовіч, папісаны сярод гедройцкіх князёў, "ставіл кони 2 - один пнцр, а други в кафтане, тр., др." Па-казацку, але ў разнастайным засцерагальным узбраенні выехаў на попіс конны почат пані Мікалаевай Осцікавай Ганны, княжны Любецкай, у якім налічвалася "коней пятнадцать; пнцр. чотыри, зброй блях. сем, в каф. Чотыри; на всих при., согай., рогати." Па-кашубску ўзброіў сваіх пахолкаў каралеўскі сакратар Вацлаў Агрыпа, які "ставил коней пять збройне - зброи блях., штурмгабы а влочни". Менш аднароднае засцерагальнае ўзбраенне назіралася ў сцплым, двухасабовым почце Мацея Станіслававіча Юражыча, які "з дворца Кгедройтского, а з дворца Овилского... ставил кони 2 - один збройно, а други в кафтане з рогати." Вельмі няроўна былі ўзброены ваяры Юрыя Іванавіча, старасціча Пінскага. 13 з іх мелі "зброи бляховые, штурмгабы, аркабузы, секерки, мечи, ощепы, а три их в каф. з още., с прил."

Розныя фінансавыя магчымасці феадалаў Вялікага княства Літоўскага часам прыводзілі да выстаўлення імі ваяроў, якіх цяжка залічыць да якой-небудзь унармаванай катэгорыі, фіксуемай у крыніцах пад асобным тэрмінам. Побач з почтамі, камбатанты якіх выступалі ўзброенымі літаральна з ног да галавы і маглі спалучаць элементы рыштунку розных катэгорый, трапляліся асобы з вельмі скудным асартыментам баявых сродкаў. Апроч таго, сустракаліся выпадкі адсутнасці ў ваяроў коней і любой зброі ў поўным сэнсе гэтага слова. Так, у 1567 г. сярод рыцараў Навагрудскага павету фігуруе "Стась Неверович з Своротвы, чоловек велми убоги, пеш с посохом". Не менш камічна ўзброіў свайго сына Андрэя, папісанага ў харугве Менскага павету, нехта Валенты Шчалканавіч; згаданы Андрэй з'явіўся на вайну "пешо з вилами". А двума гадамі раней ашмянскі шляхціц Юзаф Янавіч Куцэвіч увогуле выехаў на попіс "на мерыне ни щым". Праўда падобныя выпадкі фіксуюцца ў войску Вялікага Княства не так ужо і часта, аднак яны выдатна ілюструюць каласальную стракатасць ва ўзбраенні ваяроў гэтай дзяржавы.

Падсумоўваючы, можна адзначыць, што ў структуры кавалерыі паспалітага рушэння Вялікага княства Літоўскага ХVІ ст. назіралася пэўная пераемнасць з папярэднімі часамі. Найбольш яна выявілася ў падзеле войска на капійнікаў і стральцоў, існаваўшым да сярэдзіны ХV ст. "de jure", а ў далейшым - "de facto".

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:36 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Да пытання аб ужываннi конскага даспеху ў Вялікім Княстве Літоўскім у XIV—XVI стст.

Юрась Бохан
Сярод міфаў, замацаваных у гістарычнай навуцы, асобнае месца займае ўяўленне аб войску Вялікага княства Літоўскага як аб лёгкім, недастаткова ўзброеным, відавочна адметным ў параўнанні не толькі з крыжакамі, але і з саюзнымі ппалякамі. У значнай ступені такая не зусім паважлівая трактоўка літвінскіх вайсковых фармаванняў абумоўлена пазіцыяй традыцыйнай польскай гістарыяграфіі, якая схілялася і працягвае схіляцца да перабольшання усходніх (рускіх і татарскіх) уплываў на развіццё вайсковай справы ў Вялікім Княстве. Паблажлівае стаўленне да мілітарый свайго ўсходняга суседа, якое, апроч усяго іншага, магло быць выклікана жаданнем узвялічыць тым самым мілітарыі польскія, тычыцца і якасці літвінскіх коней. За імі трывала замацавалася рэпутацыя хоць досыць жвавых і вынослівых, але малых, у адрозненне ад рослых коней заходняга цяжкаўзброенага рыцарства. Разгляд катэгорый выкарыстоўваемых у Вялікім княстве Літоўскім коней не з'яўляецца мэтай дадзенай публікацыі, аднак можна меркаваць, што прадстаўнікі цяжкіх капійнічых парод ужываліся тут яшчэ ў першай палове ХV ст. Прынамсі Хроніка Літоўская і Жамойцкая сцвярджае, што Вітаўт пасля ўдалага пахода на Ноўгарад у 1428 г. абавязаў наўгародцаў, акрамя ўсяго іншага, пастаўляць у Вялікае княства Літоўскае "по сту фризов немецких". Гэтая лічба, нязначная на першы погляд, не будзе ўяўляцца мізэрнай, калі ўлічыць элітнасць гэтай пароды коней. У сувязі з гэтым заслугоўвае ўвагі адзін выпадак, які меў месца пазней, у 1515 г. на з'ездзе ў Вене караля польскага і вялікага князя літоўскага Жыгімонта Старога з германскім імператарам Максімільянам І і з каралямі венгерскім і чэшскім Уладыславам і Людвікам. Тады немцы, жадаючы пажартаваць з палякаў з нагоды іх коней, малых і худых у параўнанні з нямецкімі, прапанавалі купіць за 100 залатых фрыза, старога і знямоглага. Палякі, падтрымаўшы жарт, купілі каня і запрасілі немцаў на абед. На гэтым абедзе немцам быў пададзены іх жа фрыз пад выглядам аляніны і толькі напрыканцы бяседы "жартаўнікам" была прад'яўлена конская галава. Немцы былі пасаромлены, але сам факт выдатна ілюструе каштоўнасць і рэдкасць у Польшчы пароды, прадстаўнікоў якой Вітаўту мусілі пастаўляць сотнямі.

Бытаванне ў Вялікім княстве Літоўскім масіўных коней, прызначаных перадусім для цяжкаўзброеных капійнікаў, уяўляецца вельмі важным у тым сэнсе, што найперш менавіта яны забяспечваліся элементамі рыштунку, якія рабілі баявы звязак рыцар+конь максімальна недаступным для паражаючых сродкаў праціўніка. Аўтару гэтых радкоў ужо даводзілася звяртацца да пытання аб ужыванні ў Вялікім княстве Літоўскім засцерагальнага пакрыцця каня. Разам з тым шэраг аспектаў, нязначных на першы погляд, але на самой справе вельмі важных для высвятлення асартымента конскіх даспехаў, якія выкарыстоўваліся нашымі продкамі, не атрымаў належнага асвятлення.

Найбольшую ўвагу ў гэтым сэнсе прыцягвае самая ранняя фіксацыя падобнага рыштунку ў пісьмовых крыніцах Вялікага Княства - т. зв. "Рэестр паспалітых рэчаў скарбных", які датуецца 1510 г. Самым выйгрышным у плане распазнання даспешнага характару з'яўляецца занатаванне тут "на сем коней копейничих зброй суполна со всем на все и шесть седел к тым зброям ино три седла и стримяны 1 безо всего". Несумненна, што складальнік рэестра пад меў на ўвазе не "збрую", г. зн. комплекс прыстасаванняў для сядлоўкі каня і кіравання ім, а менавіта даспехі, якія зрэшты і абазначаліся ў ХVІ ст. тэрмінам "зброя". На гэта ўказвае і тое, што "зброі" названы поўнымі, нягледзячы на тое, што яны разглядаліся асобна ад такога асноўнага элементу конскага рыштунку, як сёдлы, якіх да таго ж было ўсяго шэсць, а значыць адна "зброя" павінна была б лічыцца яўна некамплектнай, калі б гаворка ішла пра звычайную вупраж.

Разам з тым, больш уважлівы аналіз рэестра дазваляе пашырыць спіс рыштунку, які можа быць трактаваны як конскія даспехі. Акрамя згаданых сямі "зброй", тут фігуруюць: "напервей зброя серебряная на бурнатном оксамите великая на кон з великими цатами узда и похвы и седло оксамитом бурнатным волочоно а серебром оковоно и стримена серебром оправлены и остроги серебряные не позолочиваные а три зброи серебряные на кони меншие на ремени з цаты серебряные а и седла окованы серебром а к тым трем седлам стримен трои серебряных и остроги трои серебряные же а зброя турская на кон на чорном оксамите серебром окована и позолочона а стримена серебряные позолочиваные и остроги позолочиваные серебряные а седло московское черленым оскамитом на золоте крито а взда и похвы оксамитные на золоте медю окованы да позолочоны а стримена меденые да позолочоны". Апроч таго, у рэестры фіксуецца рыштунак, азаглаўлены як "падарожныя рэчы", у тым ліку "3 седла московских со всем на все два хозовых а третее простое а четвертое седло московское простое ж без стримян", "волоских седел 4 и зброями", "две седле гончих и зброями", "вючних седел 9 без воилоков", "зброя волоская новая", "вузд московских новых 7", "2 узде гончих без поводов", "пахвей ледских и с поперсьни 4" і г.д.

Як бачна, калі "зброі" ў рэестры маглі разглядацца асобна ад сёдлаў і ў той жа час не атаесамляліся з пахвіннымі рамянямі і "поперсьнями", то нават поўны конскі рыштунак "со всем на все", які ўключаў сядло з раменнай канструкцыяй для яго мацавання, страмёны і аброць, ў шэрагу выпадкаў "зброяй" не называўся. Гэта мела месца, у прыватнасці, у дачыненні да рыштунку маскоўскага паходжання. Можна такім чынам выказаць меркаванне, што якіх небудзь істотных адрозненняў ва ўжыванні гэтага тэрміна ў дачыненні конскай экіпіроўкі ў параўнанні з баявым пакрыццем чалавека не існавала, а значыць ўсе "зброі", пералічаныя ў рэестры, маглі з'яўляцца конскімі даспехамі. У рэестры фігуруюць некалькі варыянтаў "зброй" - на вялікіх (капійнічых) коней, на меншых (напэўна стрэльчых) коней, "турская", "валошскія" і "гончыя".

Акрамя таго, у згаданым рэестры фігуруюць 6 крытых саф'янам гусарскіх сёдлаў. Сёдлы падобнага кшталту спалучалі ў сабе заходнія і ўсходнія рысы. Да апошніх належаць паралельна размешчаныя па баках конскага хрыбта лаўкі і вузкая пярэдняя лука, канец якой загінаўся наперад. У той жа час шырокая задняя лука, якая забяспечвала вершніку трывалую пасадку, з'яўлялася элементам, сфармаваным пад уплывам заходніх капійнічых сёдлаў. Генетычна гусарскія сёдлы былі, верагодна, звязаны з венгерскімі ўзорамі, якія маюць падобную канструкцыю. Даволі рэалістычна паказанае сядло, набліжанае да гусарскага, можна заўважыць у складзе рыштунку аднаго з коней на гравюры М.Цундта, прысвечанай сустрэчы маскоўскага пасла ў Гродне ў 1567 г. Сёдлы гусарскія, турэцкія і ярчакі пералічваюцца ў спісе маёмасці, зрабаванай у 1577 г. у Верхавіцкім двары Берасцейскага павета. 12 нямецкіх сёдлаў, у тым ліку адно "бляхавае", па столькі ж турэцкіх сёдлаў і ярчакоў, а таксама дзіцячае і жаночае сёдлы меліся ў 1582 г. у жамойцкім маёнтку Жэймяны. Пяць гусарскіх сёдлаў і два зламаныя ярчакі знаходзіліся ў наступным годзе ў маёнтку Пештавяны Ковенскага павета.

Апроч сядла, важную ролю ў забеспячэнні пасадкі кавалерыста на кані адыгрывалі страмёны. Іх канструкцыя не ў такой ступені залежала ад комплекса ўзбраення ў цэлым, хаця некаторыя дэталі могуць сведчыць аб выкарыстанні тых ці іншых тыпаў страмёнаў цяжкімі альбо лёгкімі вершнікамі. Перш за ўсё гэта тычыцца петляў у верхняй частцы дужак. Шырокія, больш за 3 см., петлі ўказваюць на выкарыстанне трывалых путлішчаў, здольных вытрымаць ваяра ў масіўным узбраенні і забяспечыць трывалы ўпор для ягоных ног пры выкарыстанні характэрнай капійнічай пасадкі ў сядле. Пэўную ўвагу прыцягвае таксама ступень разагнутасці дужак. Значная ўнутраняя шырыня дужак ускосна сведчыць аб магчымасці ўжывання баявых ахоў ступні, а значыць і цяжкога засцерагальнага ўзбраення ў цэлым.

Страмёны з шырокімі петлямі маглі бытаваць у Вялікім княстве Літоўскім ужо на пачатку разглядаемага перыяду, аб чым сведчыць экзэмпляр, выяўлены ў Гродне ў слаях ХІІІ - ХІV стст. Па форме ён нагадвае трапецыю, аднак унізе, дзе змяшчалася ступня, стрэмя мае плаўнае пашырэнне, што надае яму грушападобныя абрысы. Стрэмя блізкай формы выпадкова знойдзена таксама ў Крычаве. Польскі даследчык В.Свентаслаўскі аб'ядноўвае такія страмёны ў тып V (варыянт В), які ў Польшчы характэрны для другой паловы ХІV - першай паловы ХV ст. Блізкую датыроўку маюць падобныя страмёны таксама на тэрыторыі Брытаніі, Чэхіі і Венгрыі.

Да тыпа VІ В, паводле класіфікацыі В.Свентаслаўскага, набліжаюцца некалькі страмёнаў, знойдзеных у Літве. Страмёны гэтага тыпу характарызуюцца шырокай, гарызантальнай верхняй часткай дужак, аформленай у выглядзе перакладзены з паралельнай ёй вузкай палоскай бляхі, а таксама асіметрычна, коса змадэляванай падножкай. Й.Антанавічус аб'ядноўвае іх у тып ХІІ і датуе ХІІІ - ХІV стст., аднак В.Свентаслаўскі аргументавана пераконвае, што паўсюль у Еўропе падобныя страмёны распаўсюдзіліся толькі ў ХV ст. і ўжываліся яшчэ ў першай палове ХVІ ст.

Да "лёгкіх" страмёнаў належаць узоры скругленых абрысаў з выгнутай падножкай, прыстасаваны пад мяккі абутак, а таксама кілепадобна аформленай верхняй часткай дужак з прораззю для нешырокага путлішча. Нешматлікі рэчавы матэрыял з быларускіх земляў дазваляе меркаваць, што тут яны бытавалі, у асноўным, да ХV ст. На тэрыторыі Літвы знойдзены экзэмпляры, якія можна разглядаць як варыянт азначаных страмёнаў, але набліжаныя абрысамі да згладжанага трохкутніка, якія Й.Антанавічус выдзяляе ў тып ІХ і датуе ХІІІ - ХІV стст. Разам з тым, акруглыя страмёны з выгнутай падножкай маглі выкарыстоўвацца і пазней. Стрэмя амаль абручападобнай формы, толькі сярэдняя частка падножкі якога змадэлявана ў выглядзе дыска дыяметрам 5 см, знойдзена ў Крычаве ў слаі, датаваным солідамі Яна Казіміра 1660 г.

Універсальны характар мусілі мець страмёны з простай падножкай і аркападобнай дужкай, у пляскатай верхняй частцы якой выраблена пятля для путлішча. Такія страмёны, вядомыя ва Ўсходняй Еўропе з ХІІ - ХІІІ стст., пачынаючы з позняга сярэднявечча сталі адным з найбольш папулярных тыпаў, у мала змененым выглядзе ўжываемым у Еўропе і Азіі да нашых дзён. Найбольш характэрнымі ўзорамі страмёнаў гэтага тыпу з'яўляюцца экзэмпляры, знойдзеныя ў Віцебску і Крычаве ў слаях ХVІ - ХVІІ стст.

Фіксацыя ў пісьмовых крыніцах ХVІ ст. турэцкіх, валошскіх, маскоўскўх і іншых "радаў" ускосна ўказвае на існаванне ў Вялікім княстве Літоўскім адпаведных варыянтаў страмёнаў, хаця скласці дакладнае ўяўленне аб іх канструкцыі складана. Так, напрыклад, турэцкі конскі рыштунак мог прадугледжваць страмёны з вельмі шырокай падножкай. Разам з тым, да турэцкіх страмёнаў належалі таксама ўзоры закругленых абрысаў з падножкай і дужкай, вырабленымі з адной паласы металу. Да падножкі і петляў такіх страмёнаў са знешняга боку мацаваліся лістападобна выкраеныя пласціны, скіраваныя ўніз і угару, паверх путлішча. Падобныя страмёны ў далейшым атрымалі назву гусарскіх альбо польскіх. "Siodlo tureckie" i "strzemiona dawne ussarskie do niego srebrem powluczone s kamienmi wielkimi" узгадваецца ў рэестры зброі Крыштофа Радзівіла за 1584 г. Гусарскія страмёны былі зрабаваны, між іншым, ва ўрадніка Верхавіцкага двару Берасцейскага павету ў 1577 г.

Некалькі слоў належыць сказаць і аб такой дэталі конскага рыштунку, як цуглі. На думку польскай даследчыцы Й.Пухальскай, для цугляння баявых коней выкарыстоўваліся выключна "ламаныя" цуглі, складзеныя з некалькіх звенняў - грызлаў, памеры якіх знаходзіліся ў залежнасці ад канстытуцыі жывёлы. Нармальная даўжыня цугляў складала 15 см, тады як для малых коней было дастаткова экзэмпляраў у 13 см. Цуглі ж даўжынёй 17-18 см прызначаліся для масіўных, капійнічых коней. На тэрыторыі былога Вялікага княства Літоўскага выяўлены "ламаныя" цуглі розных памераў, якія маглі прызначацца як для стрэльчых, так і для капійнічых коней.

Асобна варта спыніцца на баявых пакрыццях каня, не звязаных непасрэдна з яго седлаваннем і кіраваннем. На пачатку разглядаемага перыяду такія пакрыцці выступаюць у выглядзе папоны, вядомай у польскай тэрміналогіі як "кропеж" (kropierz). "Кропежы", знаныя ў "лацінскай Еўропе яшчэ з ХІІІ ст., вырабляліся з тканіны альбо скуры і пакрывалі каня цалкам, ад галавы да капытоў. Такія папоны можна заўважыць на пячатках Скіргайлы за 1394 г. і Вітаўта за 1418 г. У абодвух выпадках яны паказаны ў сваёй развітай форме, якая прадугледжвала стасаванне дзвюх раздзельных частак - пярэдняй і задняй. Пярэдняя частка зшывалася з двух кавалкаў тканіны ці скуры, прычым швы ішлі ўздоўж горла і хрыбту каня. Ад грудзей да нізу рабіўся разрэз, а ў нагалоўнай частцы праразаліся адтуліны для вачэй, а часам і вушэй жывёлы. У некаторых выпадках галава пакідалася адкрытай цалкам. Задняя частка "кропежа" краілася ў выглядзе поўкруга ці круга; абедзве часткі злучаліся паміж сабой на конскай спіне пад сядлом.

Першапачаткова "кропежы" мелі практычны характар. Скураныя экзэмпляры маглі выканваць засцерагальныя функцыі. Некаторыя баявыя папоны ўзмацняліся кальчужным пляценнем альбо прасцёгіваліся. На жаль, інфармацыя аб выкарыстанні "кропежаў" у Вялікім княстве Літоўскім занадта абмежаваная (за выключэннем згаданых пячатак яна ўвогуле адсутнічае) і не дазваляе высветліць, як часта і ў якіх абставінах ужывалася гэтая дэталь конскага рыштунку. Можна толькі меркаваць, што яна не была абавязковым атрыбутам коней нават прадстаўнікоў палітычнай эліты дзяржавы, хаця абставіны выкарыстання тут конскіх папон наўрад ці моцна адрозніваліся ад тых, якія мелі месца ў саюзнай Польшчы, дзе ў другой палове ХІV - першай палове ХV ст. "кропежы" ўжо выконвалі пераважна парадныя функцыі і толькі спарадычна з'яўляліся на палях бітваў.

Што тычыцца чыста ўтылітарнага конскага пакрыцця, вырабленага з металічных пласцін, -- даспеха, то яго выкарыстанне ў Вялікім княстве Літоўскім можна дакладна заўважыць толькі ў ХVІ ст. Не выключана, што падобныя даспехі ўваходзілі ў склад занатаванага ў "рэестры паспалітых рэчаў скарбных" 1510 г. рыштунка "на сем коней копейничих". На думку пра гэта наводзіць асобная фіксацыя сёдлаў да тых "зброй". Больш таго, сёдлаў было ўсяго шэсць, г.зн. адна "зброя" была ўвогуле без сядла. Аднак нягледзячы на адсутнасць такога падставовага элемента конскага рыштунку, у дачыненні ўсіх сямі камплектаў пазначана, што яны выступалі "суполна со всем на все". Такую неадпаведнасць лагічна было б растлумачыць тым, што ў дадзеным выпадку пад "зброямі" разумеліся не столькі элементы, прызначаныя для сядлоўкі і кіравання канём, колькі конскія даспехі, балазе ў ХVІ ст. мелі месца выпадкі акрэслення першых і другіх аднымі і тымі ж тэрмінамі, пра што яшчэ будзе ісці гаворка ніжэй.

Конскія даспехі шырока прадстаўлены на карціне ананімнага мастака "Бітва пад Оршай", дзе яны паказаны ва ўсіх цяжкаўзброеных кавалерыстаў польска-ліцвінскага войска. Тым не менш, гэта ўяўляецца значным перабольшаннем, бо такое шырокае распаўсюджанне поўных конскіх даспехаў не знаходзіць падцверджання ў іншых крыніцах, у тым ліку пісьмовых. Больш праўдападобнай падаецца гравюра з брашуры Андрэя Крыцкага, дзе адлюстравана тая ж самая бітва, але апроч поўных засцерагальных камплектаў каня тут прадстаўлены і аблегчаныя варыянты. Так, конь даводцы ліцвінскага атраду, размешчанага пад сцягом з падвойным крыжам, мае толькі металічны налобнік і ахову шыі, у той час як грудзі і круп прыкрываюць шырокая, магчыма прасцяганая паперсь і такі самы чапрак.

Звесткі аб выкарыстанні ў Вялікім княстве Літоўскім аблегчанай аховы каня ў выглядзе металічнага нагалоўя, фіксуемага пад тэрмінам "рашкоф" ці "рашкоп" (ад ням. Rosskopf - "конская галава"), прыносяць таксама пісьмовыя крыніцы. Узгадваюцца такія нагалоўі ў складзе багатых гусарскіх "радаў", зрабаваных у 1577 г. у Верхавіцкім двары Берасцейскага павету. Сярод іх значыліся: "рад серебраный, позолотистый, з шмальцом на чырвоном аксамите; до того раду: гельжбан, поперстины, рошкоф, похвы, поводы, -- коштует дей сем десять коп Литовских; другий рад на чорном аксамите, сребраный, позолотистый, з шмальцом, з гельжбаном, поперстинами, рошкофом, похвами и поводами, -- коштует дей шестьдесят пять коп Литовских; третий рад на ременю серебраным, позолотистый, отливаный, з шмальцем, то есть, гельжбан, поперстины, рошкоф, похвы, поводы, -- который дей коштует шестьдесят коп Литовских; четвертый рад, также гусарский, серебраный, через цатку позолотистый, на чорном аксамите, гельжбан, поперстины, рошкоф, похвы, поводы, -- который дей коштует пятьдесят коп Литовских; пятый рад на чирвоным шарлате, отливаный, позолотистый, увесь серебраный, то есть наголовок, поперстины, рошкоф, похвы, поводы, - который дей коштует пятьдесят коп Литовских". Акрамя таго, тут мелася "сёдел гусарских, сукном чирвоным, файлундышовым крытых, осьм, с метюками тимцовыми и з радами бляховыми". Па аналогіі са "зброямі бляхавымі" можна меркаваць, што "рады бляхавыя" ўяўлялі сабой поўны металічны конскі даспех.

Значная колькасць конскіх даспехаў мелася ва ўладанні Радзівілаў. Падобныя даспехі першай чвэрці ХVІ ст., выкананыя ў максімільянаўскім стылі, захоўваліся ў збраёўні Нясвіжскага замку яшчэ на пачатку ХХ ст. На "рашкофах" можна было ўбачыць шчыткі з радзівілаўскімі гербамі. Асаблівую ўвагу прыцягвае нагалоўе і пласціна з аховы конскай шыі, якія ўваходзілі ў склад гарнітура Мікалая Радзівіла Чорнага, вырабленага Кунцам Лохнерам каля 1555 г. (захоўваюцца ў Метрапалітэнскім музеі Мастацтва ў Нью Йорку). Паводле рэканструкцыі О.Гамбера, гарнітур прадугледжваў конскі даспех, якў ўключаў не толькі пакрыццё галавы і шыі, але таксама нагруднік, ахову крупа і бакоў, маючы падабенства з конскім даспехам, вырабленым тым самым майстрам для караля і вялікага князя Жыгімонта Аўгуста.

Пэўнае ўяўленне аб засцерагальным рыштунку каня, сканцэнтраваным ва ўладанні Радзівілаў, даюць і пісьмовыя крыніцы. У рэестры рэчаў, высланых у 1569 г. з Нясвіжа да Чарнаўчыц, сярод іншых элементаў засцерагальнага ўзбраення фіксуецца 11 "roszkopow". Асобна ўзгадваюцца ў рэестры "rzedow bljachowych barwejanych 10". "Kirys hecowany zlocisty z szmalcem zupelny na chlopa y na kon, ktorych blachowych sztuk 22" захоўвалася ў Нясвіжскім замку ў 1637 г. Праўда, апошняя згадка тычыцца часоў, якія выходзяць за рамкі разглядаемага перыяду, аднак нельга выключыць, што прынамсі частка аднатаванага тут рыштунку была выраблена яшчэ ў ХVІ ст.

Было тут:
http://bel-knight.com/armoury/viewarticle.php?article=7

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:37 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Барбашев А. - Витовт. Последние 20 лет княжения. 1410-30
Одним ПДФ файлом.
http://depositfiles.com/files/innwlx3gg
На торрентах
http://rutracker.org/forum/viewtopic.php?t=1149726
Постранично
http://michael-engel.io.ua/album331524

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 19:52 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Н.Г. Порфиридов

Древний Новгород.
Очерки из истории русской культуры XI - XV вв.

http://www.russiancity.ru/books/b73.htm#c3

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:07 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
По моему весьма трезвый и логичный взгляд на реконструкцию славянского костюма излагает Ольга Алена Кузьмина

//////////Изложу здесь пожалуй общие мысли по поводу кроя верхней одежды.

Максим и все остальные - все вы по своему правы. Но! Задумаемся еще об одном важном аспекте. В древности, как и в "этнографические времена" у состоятельного человека и у его слуг был не один комплект одежды на все случаи жизни, а несколько, как минимум, три - рабочая, повседневная и парадная. Ну у тех, кто победнее - два комплекта. Но парадная и рабочая - обязательно. А теперь обратимся к этнографии - для некоторых видов работ у крестьян существовали специфичекие элементы костюма. Так почему же их не могло быть в Средние века? Были, просто до нас дошли обрывыки и изображения в основном парадного костюма.
Всадники одевались так, чтобы удобно было ездить верхом. Воины-пешцы - так, чтобы удобно было при длительных пеших переходах и в бою. Ремесленники-горожане - так, чтобы было удобно при работе, а в парадном варианте - чтобы можно было и поплясать и за столом на пиру себя показать наилучшим образом.
Подробно все это расписано в Домострое. Очень советую тем, кто еще не читал, эту великую книгу почитать внимательно, хотя бы те главы, где об одежде написано.
А теперь возьмем современные фестивальные реалии. Обычный фестиваль - это дикая смесь военного походного лагеря, скандинавского тинга и русской ярмарки. Среднестатистический реконструктор в силу бытовой занятости и нехватки денег осиливает лишь один вариант костюма. И чтобы не выглядеть, извините, лохом, он сразу шьет или заказывает парадный костюм. И вот в этом парадном костюме он и в бугурт идет, и на пиру сидит, и дрова колет, и на костре обед варит.
Дико? Очень дико, но так и есть.
Отрадно, что появляются и другие - приезжающие с сундуками одежды, переодевающиеся на каждый случай в соответствующий костюм.
Поэтому не стоит сразу отказываться от возможных вариантов кроя. Их нужно шить! Их нужно ностьи и проверять на практике - для чего такая одежда удобнее всего. Или, наоборот, что она не удобна в принципе, и следовательно, где-то в реконструкции ошибка. Да, это затратный путь - и по времени и по деньгам. Но только практика пока что остается критерием истины smile

Параллели в соседних землях искать обязательно нужно. Культурые заимствования никто не отменял. Разумеется, лучше всего у ближайших соседей искать - в единой климатической зоне, так как климат в первую очередь определял какие-то особенности костюма.

И еще. Городской костюм в исследуемый период уже резко отличается от сельского. Так что следует еще учитывать, откуда находка - из сельской местности или из городских слоев. Домоткань, из которой в основном шили сельчане, диктует свои особенности кроя. Привозная ганзейская ткань (а из нее шили и в городах Новгородской земли, и Литвоской) давала больший простор для творчества.
Кстати, балты дольше славян сохраняли традицию ткать на вертикальном ткацком станке. На нем полотно получается значительно шире, чем на горизонтальном.

Так что в первую очередь при работе с археологической находкой следует обратить внимание на то, из какой ткани она сшита. Если был сделан подробный анализ, а сейчас такой анализ обязательно делают, то уже отталкиваясь от этих данных можно строить предположения об особенностях покроя. При шитье парадной одежды далеко не всегда главным был принцип экономии ткани. Хотя, разумеется, в сельских захоронениях даже парадные детали одежды бывали собраны из кусочков.

А теперь давайте прикинем по обсуждаемым здесь находкам.
Основные вопросы: Во-первых, из захонения вещь или это случайная находка? Свита Никиты Столпника - из захононения. Хоронили монахов, в основном, в том, в чем они ходили при жизни.

Мужская одежда из Витебской обл. - из захоронения: "Особый интерес вызывают находки из мужского погребения. Археологи предполагают, что он был одет в свиту(?) коричневого цвета из тонкого сукна. В области шеи, рук и таза зафиксированы остатки металлизированного галуна. Он сохранил структуры плетенки. Пояс сохранил структуру жгута из нитей, пропитанных окисью зеленого цвета. Ширина жгута около 4 см.. Пояс был четырежды обмотан вокруг талии, т. е. его длина могла быть 6-7м. Из узла с левой стороны расходились шесть косичек, завязанных узелками на концах. Нити представляли собой жгутики из тонких ниток и проволочек из меди(?). Судя по положению галуна в области шеи, воротник был небольшим, стоячим" То есть, покойник, в полном соответствии с традициями балтов, был похоронен в парадном костюме.

Упомянутый здесь утопленник из Бокстенского болота был одет в повседневную одежду из добротного, но не слишком дорогого сукна. Одежда была собрана из фрагментов - как крупных, так и лоскутиков.

Верхняя одежда из Siksala - из захоронения, как я поняла? И сопутствующий инвентарь явно не бедного человека. То есть, могла быть парадной. И ее оригинальный крой мог диктоваться местной модой в определенный период времени. Или подражанием соседям. Или подарком из других земель.
Обрывков там маловато, конечно. И крой можно оспаривать, но в целом он не противоречит основным принципам покроя средневековой одежды, хотя и оригинально, конечно, выглядит smile

Во-вторых. Если одежда из захоронения, то это чаще всего одежда парадная. И не всегда парадная одежда предусматривала, что человек будет ездить в ней на лошади. По крайней мере, у балтов, да и у славян тоже (если не говорить о княжеском костюме).
А крой парадной одежды мог и не соответствовать полностью крою повседневной, рабочей. То есть, на наш взгляд, одежда из захоронения может показаться неудобной, но ведь ее не для работы шили.

В третьих, если реконструировать нужно именно дружинника, как отметил Максим, то лучше ничего не придумаешь, как ориентироваться на кочевников. Ни одна из перечисленных находок для всадника не оптимальна. А вот половецкие и монгольские одежды - идеальны./////////

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:08 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Плавінскі М.А. "Засцерагальнае ўзбраенне ІХ-ХІІІ ст. на тэрыторыі Беларусі"
http://gedygold.io.ua/album207720

Skarby starożytnej Łotwy
http://gedygold.io.ua/album194180

Литовские элементы в кладбищах Августишки и Слутишки XIV-XVII вв. Lietuvos Arhealogija.Т.21
http://gedygold.io.ua/album174323

Grazyna Iwanowska_Cmentarzysko kurhanowe w Zwirblach pod Wilnem Курганы V - 1-й паловы XI стагоддзяў
http://gedygold.io.ua/album174087

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:08 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Могільнік Куршай-Kursu kapinynas Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album164969

Могільнік Дзіктарай-Diktaru kapinynas Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album158691

Исследование восточно-литовского кургана 13 века с кремацией у д.Ашмянец
http://gedygold.io.ua/album155802

Могільнік Кармелава-Karmelavos kapininas Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album154323

Могільнік Барінэ-Barines senkapis Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album154298

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:08 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Могільнік Краштай-Krastu Senkapia Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album154280

Kernave-litewska Troja Katalog wystawy ze zbiorow Panstwowego Muzeum-Rezerwatu Arheologii i Historii w Kernawe, Litwa
http://gedygold.io.ua/album153669

Могільнік Обяляй-Obeliu kapinynas Lietuvos Arhealogija_T.6.
http://gedygold.io.ua/album153664

Сизов_Курганы Смоленской губернии. СПб, 1902. Выпуск 1-й. Гнёздовский могильник.
http://gedygold.io.ua/album108602

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:09 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Lietuvos Arheologija 24 Фотокопия сборника
http://gedygold.io.ua/album102938

Пояc начала 15 века Находка из д. Литва, Молодеченского района Республики Беларусь
http://gedygold.io.ua/album94457

Квятковская _ Ятвяжские могильники Беларуси (11-17 вв). Вильнюс, 1998.
http://gedygold.io.ua/album88693

Клінковая зброя X-XIII стст. на Беларусі Книга М.А. Плавинского
http://gedygold.io.ua/album85045

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:09 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Ю.Бохан «Баявыя нагалоўі ў Вялікім Княстве Літоўскім у другой палове XIV-канцы XVI стагоддзя”
http://jurgenklinsmann.io.ua/album279471

Р.К.Волкайте-Куликаускене “К вопросу о древнейших шлемах в Литве” Труды Академии Наук Литовской ССР,
http://jurgenklinsmann.io.ua/album279470

К Габрюнайте, “Локальные подражания раннесредневековых шлемов русского типа в Литве” ЛActa Baltico-S
http://jurgenklinsmann.io.ua/album279469

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:09 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Бубенько Т.С. Кожаная обувь средневекового Витебска XII-XVIII вв. (по материалам исследований Нижнего замка)//Сярэдневяковыя старажытнасці Беларусі. Новыя матэрыялы і даследаванні. Мн., 1993.

http://flyfolder.ru/10163243

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:10 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
О. Л. Макушников. Древнерусская оружейная мастерская из Гомия.
http://gridni.historicus.info/content/view/8/3/lang,ru/

О.Л. Макушников, Ю.М. Лупиненко. Ламеллярный доспех восточнославянского ратника начала 13 в.
http://gridni.historicus.info/content/view/9/3/lang,ru/

О.Л. Макушников, Ю.М. Лупиненко. Клинковое вооружение конца 12 - п.п. 13 вв
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

О.Л. Макушников, Ю.М. Лупиненко. Кольчатый доспех восточнославянского ратника конца ХII - начала ХIII вв.
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

Погребальные памятники жителей Новогрудка (конец X - 70-е годы XIII вв.) Ф. Д. Гуревич
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

Парадна-цырыманіяльны княскі строй на Беларусі ў X—XIII стст. Г. А. Барвенава
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

Украшения восточной традиции в славяно-русских памятниках IX - XII веков. Анна Козлова
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

Золотное шитье Владимиро-Суздальской Руси М. В. Фехнер
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

Дорогоцінності тайника Десятинної церкви Людмила Пекарська
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

Новые данные о костюме раннесредневекового населения Беларуси Г.В. Ласкавый, Л.В. Дучиц
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

О женских головных уборах с жесткой основой в памятниках домонгольской Руси М. А. Сабурова
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

Обувная мода в средневековой Руси (по находкам из раскопок в Твери) А. В. Курбатов
http://gridni.historicus.info/content/v ... 3/lang,ru/

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:10 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Русские шлемы, не только с территории РФ
http://russian-helmets.io.ua/album_0

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:11 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
VALDOVŲ RŪMŲ PARAMOS FONDAS (Археология Литвы)
http://www.lvr.lt/site.php?group=b_medi ... 5&SID=&SID

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:11 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Г.А. Барвенава. Тэкстыль Сярэднявечча на землях Беларуci

Изображение

http://picasaweb.google.com/jurgenklinsmann981/DbaxsC

Зеркало
Г.А. Барвенава. Тэкстыль Сярэднявечча на землях Беларусі.
http://gedygold.io.ua/album299063

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:11 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Андрух С.И., Ельников М.В., Тощев Г.Н. Раскопки на могильнике Мамай-Гора// Археологічні дослідження на Україні 2000 року.
http://www.youpublish.com/publications/ ... 7nfz2k9c3s

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:12 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Святослав Терський
Старожитній Лучеськ в світлі археології
Гістарычна археалагічны сборнік № 11Гарна стаття про стародавній Лучеськ. Знайдете тут про планування міста, про кераміку (в тому числі і про унікальну знахідку складу готової гончарної продукції першої половини 15 ст.), про імпорт посуду з ЗО, про забудову та про те в яких домовинах ховали середньовічних лучан.
Креслення та промальовки знахідок в статті.
http://www.zshare.net/download/673441884a797dcf/

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:12 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Р.Кунскас "Палеографический обзор озера Обяляй"
R. Kunskas "Obeliu ezero paleogeografine apzvalga"
Lietuvos Arhealogija_T.6.
http://gedygold.io.ua/album153664

К.Рицкевичуте"Могильник Кармелово"
К.Rickeviciute "Karmelavos kapininas"
Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album154323

Р. Акавицкас."Могильник Краштай"
R.Akavickas, "Krastu Senkapia", Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album154280

А.С. Пятрулене"Могильник Барине"
A.Petuliene, "Barines senkapis", Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://io.ua/5851581p

Э.М. Зайковский "Исследование восточно-литовского кургана 13 века с кремацией у д. Ашмянец
"Lietuvos Arhealogija_Т.21
http://gedygold.io.ua/album155802

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:13 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
С.Урбанавичене "Могильник Диктарай"
S. Urbanaviciene, "Diktaru kapinynas ",
Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album158691

Л.Валаткене"Могильник Куршай"
L. Valatkiene, "Kursu kapinynas"
Lietuvos Arhealogija_Т.11
http://gedygold.io.ua/album164969

Т.Берга
Литовские элементы в кадбищах Августишки и Слутишки XIV-XVII вв.
Lietuvos Arhealogija.Т.21
http://gedygold.io.ua/album174323

Д.Степонавичене, П.Блажевичус,
Раскопкі Віленскага Ніжняга замка ў 2004-2005 гг.
Archeologiniai tyrinėjimai Lietuvoje. 2005 metais
http://gedygold.io.ua/album208824

Бохан Ю. Узбраенне вершнікаў Вялікага княства Літоўскага ў канцы XIV - пачатку XV ст.
З глыбі вякоў. Наш край. Мн., 1996
http://gedygold.io.ua/album294753

Краўцэвіч А. Комплекс зброі і рыштунку XIII стагоддзя з-пад Гродна.
З глыбі вякоў. Наш край. Мн., 1992
http://gedygold.io.ua/album294758

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:13 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Каштан Д. Нові археологічні матеріали доби середньовічча з Черкас
Археологічні відкриття в Україні 2002-2003 рр.

http://www.youpublish.com/publications/ ... 175p3xvs1k

Досить приємна стаття по археології XV ст. з України, що само по собі не часто зустрічається. :-)
Археологічні відкриття в Україні 2002-2003 рр.
Виноградська Л.І. Археологічні дослідження на замчищі в пгт. Брацлав винницькой области в 2003 р.
http://www.youpublish.com/publications/ ... f2q49qqk63

Попельницька О. Київський замок XIV-XVII ст. у світлі писемних та археологічних джерел
Київська Старовина, березень-квітень 2006. №3 (369)
http://www.youpublish.com/publications/ ... zf9yc5b6jj

Іван Стороженко. Дике поле кін.XIV- серед. XVII ст. як складова частина Великого Кордону України
Київська Старовина, березень-квітень 2006. №2 (368)
http://www.youpublish.com/publications/ ... 4gb67jtdfx

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
 Заголовок сообщения:
СообщениеДобавлено: 26-11, 20:14 
Не в сети
рейхскомиссар ТТ-Ostland
Аватара пользователя

Зарегистрирован: 11-04, 08:10
Сообщения: 5660
Откуда: Viborgs läns infanteriregemente.1627
Бохан Ю.Н. Баявыя нагалоў'і ў Вялікім княстве літоўскім у другой палове 14- канцы 16 стагоддзя, Гісторыка-археалагічны зборнік №10
http://alryk79.io.ua/album112743

S.Laul, H.Valk "Siskala.Community of the Frontiers. Iron age & medieval" Tallin-Tartu, 2007
Книга о поселении на эсто-латышско-русском пограничье. От железного века до 15.
http://Alryk79.io.ua/album313870_0

_________________
"... или ты делаешь свое дело лучше всех, или это дело долго не протянет..." (с)

Луда это не просто бухалово, а новая эволюционная ветвь бухалова: ЛУДА - организованная перманентная пьянка на идеологической основе полного отрицания труда (с) Википедия by me..

"а бухать в историчном не заепло случаем???))))" (с) Jurgen

"Запомни сразу и навека, в любом сраженьи важны детали. Когда ты видишь костюм врага, он не притален, а наш - притален!" (с)


Вернуться к началу
 Профиль  
 
Показать сообщения за:  Поле сортировки  
Начать новую тему Ответить на тему  [ Сообщений: 98 ]  На страницу 1, 2, 3, 4  След.

Часовой пояс: UTC + 2 часа


Кто сейчас на конференции

Сейчас этот форум просматривают: нет зарегистрированных пользователей и гости: 0


Вы не можете начинать темы
Вы не можете отвечать на сообщения
Вы не можете редактировать свои сообщения
Вы не можете удалять свои сообщения

Найти:
РейСРёРЅРі@Mail.ru
Создать форум

| |

cron
Powered by Forumenko © 2006–2014
Русская поддержка phpBB